Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi)

Toàn cảnh Phiên họp.

Hướng tới xây dựng nền tố tụng hình sự hiện đại, dân chủ, công khai, minh bạch, đảm bảo quyền con người, quyền công dân

Theo Tờ trình tóm tắt dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi), Phó Viện trưởng Thường trực Viện kiểm sát nhân dân tối cao Hồ Đức Anh cho biết, việc xây dựng Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) là yêu cầu khách quan, cấp thiết cả về chính trị, pháp lý và thực tiễn; đồng thời nêu rõ, việc sửa đổi toàn diện Bộ luật Tố tụng hình sự nhằm thể chế hóa đầy đủ, kịp thời các chủ trương của Đảng về tiếp tục xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ Việt Nam; đẩy mạnh cải cách tư pháp; nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị tư pháp; bảo đảm yêu cầu phòng chống tội phạm trong giai đoạn mới.

Cùng với đó, thúc đẩy chuyển đổi số và hội nhập quốc tế trong tố tụng hình sự; hướng tới xây dựng nền tố tụng hình sự hiện đại, dân chủ, công khai, minh bạch, hiệu quả, đảm bảo quyền con người, quyền công dân; đồng thời, tăng cường kiểm soát quyền lực, phòng ngừa oan, sai, chống lạm quyền và bảo đảm xử lý tội phạm vừa nghiêm minh, vừa nhân văn, thuyết phục; bảo đảm Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) là luật nền tảng, trung tâm, quy định các nguyên tắc cơ bản có giá trị chi phối, định hướng với các văn bản khác liên quan.

Phó Viện trưởng Thường trực Viện kiểm sát nhân dân tối cao Hồ Đức Anh trình bày Tờ trình.

Theo Phó Viện trưởng Thường trực Viện kiểm sát nhân dân tối cao Hồ Đức Anh, dự thảo Bộ luật gồm 499 điều, được bố cục thành 9 phần, 36 chương. So với BLTTHS hiện hành gồm 492 điều, dự thảo Bộ luật tăng 07 điều. Trong đó, bổ sung 12 điều mới, sửa đổi, bổ sung 79 điều, giữ nguyên nội dung 408 điều và bãi bỏ 05 điều. Dự thảo Bộ luật có 8 nội dung chính sau đây:

Thứ nhất, bổ sung thủ tục rút gọn đối với các vụ án có bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt để được hưởng khoan hồng, hoàn thiện thủ tục xét xử phúc thẩm rút gọn, thể chế hóa chủ trương của Đảng về cải cách tư pháp, phân hóa xử lý tội phạm và khuyến khích người phạm tội thành khẩn khắc phục hậu quả; đồng thời rút ngắn thời gian giải quyết vụ án, giảm chi phí tố tụng nhưng vẫn đảm bảo quyền con người và yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm.

Dự thảo Bộ luật đã bổ sung việc áp dụng thủ tục rút gọn đối với một số trường hợp người phạm tội tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt để được hưởng khoan hồng; quy định chặt chẽ các nguyên tắc, điều kiện, trình tự, thủ tục áp dụng; đồng thời, hoàn thiện thủ tục xét xử phúc thẩm rút gọn theo hướng mở rộng phạm vi và quy định cụ thể trình tự, thủ tục áp dụng.

Phó Viện trưởng Thường trực Viện kiểm sát nhân dân tối cao Hồ Đức Anh nhấn mạnh, việc hoàn thiện thủ tục rút gọn nhằm cá thể hóa trách nhiệm pháp lý, khuyến khích người phạm tội thành khẩn nhận tội, chấp nhận hình phạt, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả được áp dụng thủ tục rút gọn nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết vụ án và thu hồi tài sản cho Nhà nước.

Thứ hai, bổ sung thủ tục tố tụng trong trường hợp người bị buộc tội được tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự nhằm bảo đảm đồng bộ với dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi), tạo cơ chế khuyến khích người phạm tội chủ động khắc phục hậu quả, nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản, giảm chi phí và nguồn lực tố tụng.

Dự thảo Bộ luật quy định điều kiện, trình tự, thủ tục áp dụng việc tạm đình chỉ giải quyết vụ việc, vụ án trong thời gian được tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự trên cơ sở kết quả thực hiện nhiệm vụ của người phạm tội để quyết định không khởi tố, đình chỉ hoặc phục hồi giải quyết vụ án theo quy định chung.

Các thành viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội tham dự Phiên họp.

Thứ ba, mở rộng phạm vi khởi tố vụ án theo yêu cầu của bị hại nhằm thúc đẩy hòa giải, giảm xung đột xã hội, giảm chi phí tố tụng và tập trung nguồn lực xử lý các vụ án nghiêm trọng, phức tạp. Dự thảo Bộ luật bổ sung 5 tội phạm ít nghiêm trọng về xâm phạm, sở hữu, chỉ được khởi tố khi có yêu cầu của người bị hại.

Thứ tư, hạn chế áp dụng biện pháp tạm giam. Phó Viện trưởng Thường trực Viện kiểm sát nhân dân tối cao Hồ Đức Anh nêu rõ, quán triệt nguyên tắc tạm giam chỉ là biện pháp ngăn chặn cuối cùng, bảo đảm tốt hơn quyền con người và mở rộng phạm vi áp dụng các biện pháp thay thế.

Dự thảo Bộ luật quy định không áp dụng tạm giam đối với người phạm tội ít nghiêm trọng, trừ trường hợp tiếp tục phạm tội hoặc bổ trốn và bị bắt theo quyết định truy nã, đồng thời bổ sung biện pháp giám sát điện tử để thay thế biện pháp tạm giam (áp dụng với người chưa thành niên).

Thứ năm, hoàn thiện thẩm quyền thủ tục tố tụng. Dự thảo tiếp tục giữ ổn định mô hình các cơ quan điều tra hiện hành, đồng thời phân định rõ hơn thẩm quyền giữa người đứng đầu với Điều tra viên, Kiểm sát viên và Thẩm phán; tăng cường phân quyền gắn với trách nhiệm và cơ chế kiểm soát chặt chẽ. Đồng thời, dự thảo hoàn thiện các quy định về quyền bảo chữa, quyền của người tham gia tố tụng.

Thứ sáu, đổi mới phương thức hoạt động tố tụng theo hướng thực hiện tố tụng điện tử. Cụ thể, thể chế hóa chủ trương của Đảng về chuyển đổi số quốc gia và xây dựng nền tư pháp hiện đại. Dự thảo Bộ luật quy định nguyên tắc hoạt động tố tụng bằng phương thức điện tử có giá trị pháp lý như phương thức truyền thống. Xây dựng hồ sơ vụ việc, vụ án điện tử có mã quản lý thống nhất trong toàn bộ quá trình tiếp nhận, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án. Mở rộng việc thực hiện các hoạt động tố tụng bằng phương thức điện tử, đồng thời cũng bảo đảm an toàn an ninh thông tin.

Thứ bảy, luật hóa các cơ chế đã được Quốc hội cho phép thí điểm, khắc phục những bất cập phát sinh từ thực tiễn thi hành luật.

Dự thảo luật hóa qua các quy định về xử lý sớm vật chứng, tài sản trong một số trường hợp để hạn chế thất thoát, lãng phí, nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản; đồng thời, sửa đổi, bổ sung nhiều quy định về tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án nhằm tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc đã được tổng kết trong hơn 8 năm thi hành Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.

Thứ tám, hoàn thiện các quy định về hợp tác quốc tế trong tố tụng hình sự. Dự thảo sửa đổi các quy định liên quan đến tương trợ tư pháp, dẫn độ và xử lý yêu cầu truy cứu trách nhiệm hình sự, bảo đảm thống nhất với các luật mới được ban hành, đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia và thực hiện các cam kết quốc tế của Việt Nam.

Viện kiểm sát nhân dân tối cao dự kiến trình Quốc hội xem xét, thông qua Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI (tháng 10/2026).

Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Phan Chí Hiếu trình bày Báo cáo thẩm tra sơ bộ dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi).

Tán thành sửa đổi toàn diện Bộ luật, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp trong giai đoạn mới

Nêu quan điểm thẩm tra sơ bộ dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi), Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Phan Chí Hiếu cho biết, Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp (UBPLTP) tán thành sự cần thiết ban hành Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) với những lý do được nêu tại Tờ trình của Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Việc sửa đổi toàn diện Bộ luật nhằm thể chế hóa kịp thời các chủ trương, yêu cầu mới của Đảng và khắc phục những vướng mắc, bất cập trong thực tiễn thi hành, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp trong giai đoạn mới.

Thường trực UBPLTP nhận thấy, các nội dung của dự thảo Bộ luật đã thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng. Tuy nhiên, đề nghị Viện kiểm sát nhân dân tối cao tiếp tục rà soát, bảo đảm thể chế hóa đầy đủ các quan điểm, chủ trương, định hướng của Đảng đối với các quy định mới được bổ sung trong dự thảo Bộ luật.

Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu nêu rõ, Thường trực UBPLTP và các cơ quan của Quốc hội cơ bản tán thành với phạm vi điều chỉnh và phạm vi sửa đổi toàn diện của dự thảo Bộ luật. Thường trực UBPLTP nhận thấy, dự thảo Bộ luật cơ bản đảm bảo tính hợp hiến, hợp pháp, tính đồng bộ, thống nhất với hệ thống pháp luật và tính tương thích với các điều ước quốc tế có liên quan. Tuy nhiên, đề nghị Viện kiểm sát nhân dân tối cao tiếp tục rà soát tổng thể các quy định của dự thảo Bộ luật để bảo đảm phù hợp với Hiến pháp, vì nhiều quy định mới trong dự thảo Bộ luật liên quan trực tiếp đến các nguyên tắc Hiến định về quyền con người, quyền công dân, về tranh tụng, xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật... Đồng thời, rà soát nhiều nội dung của dự thảo Bộ luật để đảm bảo tính tương thích và nội luật hóa đầy đủ các cam kết quốc tế của Việt Nam.

Thường trực UBPLTP tán thành với nhiều nội dung liên quan đến phân quyền, phân cấp trong dự thảo Bộ luật. Tuy nhiên, đề nghị rà soát kỹ lưỡng việc phân định thẩm quyền để bảo đảm rõ phạm vi, hoạt động, tương xứng, không chồng chéo, mâu thuẫn trong hoạt động tố tụng.  

Dự thảo Bộ luật đã bổ sung các quy định về tố tụng điện tử để bảo đảm thực hiện hiệu quả Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị. Dự thảo Bộ luật cơ bản bảo đảm bình đẳng giới và chính sách dân tộc.

Các đồng chí Lãnh đạo Viện kiểm sát nhân dân tối cao và đại biểu các bộ ngành dự Phiên họp.

Tán thành tăng một số thẩm quyền cho Điều tra viên, Kiểm sát viên nhằm đẩy nhanh tiến độ giải quyết vụ án

Thường trực UBPLTP tán thành với nhiều nội dung trong dự thảo Bộ luật. Về hệ thống các nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự, dự thảo Bộ luật sửa nguyên tắc suy đoán vô tội và bổ sung 04 nguyên tắc mới vào hệ thống các nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự.

Thường trực UBPLTP nhận thấy, đây là vấn đề quan trọng, có tính xuyên suốt, chi phối toàn bộ quy định của BLTTHS, do đó việc sửa đổi, bổ sung bất cứ nguyên tắc nào cần phải được nghiên cứu kỹ lưỡng nhằm bảo đảm quy định về các nguyên tắc cơ bản đúng nghĩa là những tư tưởng chỉ đạo cho việc xây dựng các quy định cụ thể của BLTTHS cũng như có giá trị chỉ đạo trong thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử. Trên cơ sở đó, Thường trực UBPLTP tán thành việc bổ sung nguyên tắc về bảo vệ người có thẩm quyền tiến hành tố tụng (Điều 17).

Về tăng thẩm quyền, tăng trách nhiệm cho Điều tra viên, Kiểm sát viên (khoản 1 Điều 42, khoản 1 Điều 47), dự thảo Bộ luật bổ sung một số thẩm quyền cho Điều tra viên và Kiểm sát viên. Thường trực UBPLTP tán thành sự cần thiết rà soát, tăng một số thẩm quyền cho Điều tra viên, Kiểm sát viên nhằm đề cao trách nhiệm, sự chủ động trong quá trình tiến hành tố tụng và đẩy nhanh tiến độ giải quyết vụ án. Tuy nhiên, về một số thẩm quyền cụ thể, đề nghị cân nhắc việc bổ sung thẩm quyền thu giữ, tạm giữ vật chứng cho cả Kiểm sát viên và Điều tra viên.

Đồng thời, cân nhắc tính tương xứng của việc bổ sung cho Kiểm sát viên thẩm quyền yêu cầu người có thẩm quyền (Thủ trưởng Cơ quan điều tra) khởi tố hoặc thay đổi, bổ sung quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can; trả Hồ sơ cho Cơ quan điều tra để yêu cầu điều tra bổ sung hoặc yêu cầu điều tra lại trong khi Thủ trưởng Cơ quan điều tra là người ký Kết luận điều tra, đề nghị truy tố và gửi hồ sơ cho Viện kiểm sát.

Về biện pháp tạm giam (Điều 125), dự thảo Bộ luật sửa đổi quy định về biện pháp tạm giam theo hướng không áp dụng tạm giam đối với bị can, bị cáo về tội ít nghiêm trọng, trừ trường hợp tiếp tục phạm tội hoặc bỏ trốn và bị bắt theo quyết định truy nã. Thường trực UBPLTP cơ bản tán thành với quy định của dự thảo Bộ luật, vì phù hợp với chủ trương của Đảng tại Nghị quyết số 49-NQ/TW yêu cầu “hạn chế việc áp dụng biện pháp tạm giam đối với một số tội phạm”. Tuy nhiên, ngoài 02 trường hợp như dự thảo Bộ luật, đề nghị cân nhắc bổ sung thêm trường hợp có thể được áp dụng biện pháp tạm giam đối với tội ít nghiêm trọng nếu đã bị áp dụng biện pháp ngăn chặn khác nhưng vi phạm; việc bổ sung này cũng thống nhất với quy định về các biện pháp ngăn chặn khác (Điều 130).

Về thủ tục rút gọn, Thường trực UBPLTP cơ bản tán thành việc mở rộng các trường hợp áp dụng thủ tục rút gọn theo thủ tục thông thường (tại khoản 1 Điều 443) nhằm đẩy nhanh tiến độ giải quyết vụ án đối với các trường hợp sự việc phạm tội đơn giản, chứng cứ rõ ràng, tội phạm được thực hiện là tội phạm ít nghiêm trọng, nghiêm trọng. Đồng thời, đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục rà soát, cân nhắc điều chỉnh một số điều kiện được áp dụng thủ tục rút gọn để phù hợp với sự phát triển của kinh tế - xã hội, khoa học công nghệ hiện nay, nhằm tiếp tục mở rộng phạm vi các vụ án được áp dụng thủ tục rút gọn.