Bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu điện tử trong giải quyết vụ án đánh bạc, tổ chức đánh bạc trên không gian mạng

Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ thông tin đã tạo ra những thay đổi to lớn trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Tuy nhiên, cùng với những lợi ích mang lại, Internet và không gian mạng cũng trở thành môi trường cho nhiều loại tội phạm lợi dụng để thực hiện hành vi phạm tội, trong đó có tội phạm đánh bạc và tổ chức đánh bạc. Khác với các hình thức truyền thống, hoạt động đánh bạc và tổ chức đánh bạc trên không gian mạng có tính chất xuyên quốc gia, ẩn danh, tinh vi và khó kiểm soát.

Trong quá trình giải quyết các vụ án này, dữ liệu điện tử là nguồn chứng cứ phổ biến, có vai trò quan trọng để chứng minh tội phạm và góp phần giải quyết đúng đắn vụ án. Tuy nhiên, dữ liệu điện tử dễ bị thay đổi hoặc xóa bỏ nếu không được kịp thời thu thập đúng quy trình và có cơ chế kiểm tra giám sát. Vì vậy, việc bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu điện tử là yêu cầu khách quan, cấp thiết nhằm đảm bảo hiệu quả của công tác điều tra, truy tố, xét xử, tránh bỏ lọt tội phạm hoặc làm oan người vô tội. Trong các vụ án đánh bạc, tổ chức đánh bạc trên không gian mạng, các dữ liệu điện tử là bằng chứng quan trọng để xác định hành vi đánh bạc, tổ chức đánh bạc, quy mô đường dây, số tiền giao dịch, thời gian đánh bạc, các tài khoản ứng với những đối tượng cụ thể và vai trò, vị trí của từng đối tượng trong đường dây đánh bạc, từ đó giúp cơ quan tiến hành tố tụng có căn cứ để khởi tố, truy tố các bị can.

1. Thực tiễn hoạt động thu giữ dữ liệu điện tử trong giải quyết các vụ án đánh bạc, tổ chức đánh bạc trên không gian mạng và những hạn chế, vướng mắc

Thời gian gần đây, ở Việt Nam đã xảy ra nhiều vụ án đánh bạc, tổ chức đánh bạc trên không gian mạng với quy mô rất lớn, xuyên quốc gia, gây ra nhiều hệ lụy xấu cho xã hội. Các đối tượng sử dụng công nghệ cao để điều hành, vận hành đối với các trang web tổ chức đánh bạc và giao dịch thanh toán.

Trong các vụ án này, sự xuất hiện của các dữ liệu điện tử là phổ biến và mang tính mấu chốt để giải quyết các vấn đề phải chứng minh. Các loại dữ liệu điện tử thường gặp bao gồm: Log file, bản ghi IP; nhật ký truy cập trang web đánh bạc; lịch sử truy cập trên trình duyệt web; sao kê giao dịch ngân hàng; dữ liệu quảng cáo, livestream; dữ liệu về tin nhắn qua điện thoại và mạng xã hội; lịch sử cuộc gọi đi và đến; dữ liệu camera an ninh... Những dữ liệu này có giá trị vô cùng quan trọng, được sử dụng để chứng minh hành vi phạm tội, cũng như các vấn đề khác có liên quan trong vụ án, như chứng minh tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội. Điển hình có thể kể đến một số vụ án như: Vụ đường dây đánh bạc xuyên quốc gia Mai Anh Việt (Việt Nam và Lào, tháng 05/2025) với tổng số tiền đánh bạc lên tới khoảng 50 triệu Đô la Mỹ (gần 1.300 tỉ đồng); trong vụ án này, cơ quan chức năng đã khởi tố 31 bị can, trong đó 27 bị can về Tội tổ chức đánh bạc, 04 bị can về Tội đánh bạc. Hoặc vụ đường dây tổ chức đánh bạc trực tuyến do Nguyễn Tấn Nguyên và Nguyễn Thanh Nhã cầm đầu với tổng số điểm giao dịch quy đổi tương đương hơn 20.270 tỉ đồng (tháng 07/2025).

Tuy nhiên, đặc tính của dữ liệu điện tử là dễ bị thay đổi hoặc xóa bỏ dưới các tác động khách quan và chủ quan. Các đối tượng phạm tội thường chủ động phá hủy (đập, phá ổ cứng) hoặc thực hiện các biện pháp kỹ thuật tinh vi (cài đặt thời gian lưu dữ liệu ngắn, mã hóa dữ liệu, cơ chế tự xóa khi đăng nhập sai) nhằm xóa bỏ, làm sai lệch dữ liệu để trốn tránh trách nhiệm hình sự, thậm chí dữ liệu điện tử có thể bị tác động từ chính những người tiến hành tố tụng (xóa, chỉnh sửa). Nếu sự can thiệp này xảy ra, trong nhiều trường hợp sẽ làm thay đổi bản chất của vụ án, ảnh hưởng rất lớn đến quá trình giải quyết vụ án đánh bạc, tổ chức đánh bạc trên không gian mạng. Điều này đặt ra yêu cầu tất yếu là các dữ liệu điện tử được thu giữ, bảo quản và sử dụng phải bảo đảm được tính toàn vẹn. Chỉ khi toàn vẹn, dữ liệu điện tử mới bảo đảm các thuộc tính của chứng cứ, có giá trị pháp lý để chứng minh tội phạm.

Để được sử dụng làm căn cứ chứng minh tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội, các dữ liệu điện tử trên phải được tìm kiếm, phát hiện, ghi nhận và tiến hành thu thập, bảo quản theo đúng trình tự, thủ tục tố tụng hình sự. Các công đoạn này được thực hiện thông qua các hoạt động điều tra như: Khám nghiệm hiện trường; khám xét và thu giữ, tạm giữ đồ vật, tài liệu; yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp chứng cứ, tài liệu, đồ vật, dữ liệu điện tử... Chỉ khi các dữ liệu điện tử này bảo đảm cả ba thuộc tính liên quan, khách quan và hợp pháp của chứng cứ thì mới có thể trở thành chứng cứ trong giải quyết vụ án.

Mặc dù Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 sửa đổi, bổ sung các năm 2021, 2025 đã bổ sung một số điều luật quy định về dữ liệu điện tử[1], theo đó, dữ liệu điện tử là nguồn chứng cứ nhưng chưa có hướng dẫn chi tiết về phương pháp thu giữ, sao lưu, bảo quản đối với từng loại hình dữ liệu điện tử khác nhau (từ máy chủ, thiết bị cá nhân, dịch vụ đám mây, hay qua tương trợ tư pháp quốc tế). Đặc biệt là quy định để bảo đảm được tính toàn vẹn cho các dữ liệu điện tử này. Luật an ninh mạng năm 2018 và các văn bản dưới luật cũng đề cập đến các vấn đề liên quan đến không gian mạng. Tuy nhiên, vẫn còn thiếu văn bản hướng dẫn chi tiết về quy trình thu thập, bảo quản và giám định đối với phương tiện điện tử, dữ liệu điện tử.

Thời gian qua, ngành Kiểm sát nhân dân đã làm tốt nhiệm vụ thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp nói chung, giải quyết các vụ án đánh bạc, tổ chức đánh bạc trên không gian mạng nói riêng. Quá trình giải quyết các vụ án đánh bạc, tổ chức đánh bạc trên không gian mạng, Viện kiểm sát đã phối hợp chặt chẽ với Cơ quan điều tra trong việc thu thập tài liệu, chứng cứ, bảo đảm thu giữ tối đa các dữ liệu điện tử phục vụ giải quyết đúng đắn vụ án. Các dữ liệu điện tử sau khi được phát hiện đã được nghiên cứu, phân tích để đánh giá khách quan về tội phạm cũng như vai trò, vị trí của từng đối tượng trong đường dây, tránh oan, sai, bỏ lọt tội phạm. Tuy nhiên, vẫn còn một số hạn chế, vướng mắc ảnh hưởng đến việc bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu điện tử, đó là:

Thứ nhất, Viện kiểm sát khó kiểm soát được tính toàn vẹn của dữ liệu điện tử ngay từ đầu. Đa phần các vụ án đánh bạc, tổ chức đánh bạc trên không gian mạng được bắt quả tang để tạo điều kiện thuận lợi nhất cho hoạt động thu thập chứng cứ. Cơ quan điều tra thường chỉ thông báo cho Viện kiểm sát sau khi đã tiến hành bắt quả tang và thu thập được phần lớn tài liệu chứng cứ. Những tài liệu, chứng cứ (bao gồm dữ liệu điện tử) được Cơ quan điều tra chuyển sang Viện kiểm sát tuy có tính hợp lệ, nhưng lại khó kiểm chứng về tính toàn vẹn, chính xác.

Thứ hai, việc áp dụng phương pháp thu thập đối với các dữ liệu điện tử chưa có sự thống nhất giữa các cơ quan tố tụng. Với mỗi loại dữ liệu điện tử tồn tại trên các loại phương tiện điện tử khác nhau, trong các tình huống khác nhau sẽ cần có những phương pháp thu thập khác nhau để bảo đảm dữ liệu thu được nhiều và toàn vẹn nhất. Tuy nhiên, hiện nay việc thu thập các dữ liệu điện tử trong giải quyết các vụ án hình sự còn tùy nghi, chưa có sự thống nhất.

Thứ ba, các trang thiết bị, công cụ, phần mềm phục vụ cho việc tìm kiếm, sao lưu, bảo quản dữ liệu điện tử hiện nay còn thiếu, chưa đáp ứng với các yêu cầu thực tiễn. Điều này cản trở việc thu thập dữ liệu triệt để, đặc biệt khi các đối tượng sử dụng nhiều biện pháp kỹ thuật phức tạp để xóa bỏ, làm sai lệch dữ liệu. Tất cả các yếu tố đó làm cho chất lượng hoạt động thu thập dữ liệu điện tử bị giảm sút, đặc biệt là ảnh hưởng đến tính toàn vẹn của dữ liệu điện tử, làm mất đi tính kiểm chứng của dữ liệu điện tử.

Thứ tư, trình độ, sự hiểu biết về công nghệ thông tin của một số Điều tra viên, Kiểm sát viên còn hạn chế, chưa hiểu được về cơ chế hình thành dữ liệu điện tử, nơi lưu trữ cũng như phương pháp thu giữ để bảo đảm được tính toàn vẹn của dữ liệu điện tử nên chưa đáp ứng yêu cầu của hoạt động tố tụng hiện đại.

Thứ năm, hoạt động hợp tác quốc tế, tuy đã được quan tâm nhưng chưa hiệu quả, sự khác biệt về chính sách pháp luật giữa các quốc gia gây khó khăn trong việc thu thập chứng cứ số ở nước ngoài.

2. Giải pháp nâng cao hiệu quả bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu điện tử trong giải quyết vụ án đánh bạc, tổ chức đánh bạc trên không gian mạng

Một là, hoàn thiện pháp luật liên quan đến hoạt động thu thập phương tiện điện tử, dữ liệu điện tử nói chung, các quy định nhằm bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu điện tử nói riêng. Đây là giải pháp trọng tâm, làm cơ sở pháp lý để triển khai các hoạt động trên thực tiễn nhằm bảo đảm tính toàn vẹn của các dữ liệu điện tử được thu thập phục vụ việc giải quyết các vụ án hình sự trên thực tế. Theo đó, cần sớm ban hành văn bản hướng dẫn chi tiết về quy trình thu thập, bảo quản, giám định và sử dụng dữ liệu điện tử trong giải quyết vụ án hình sự. Nội dung hướng dẫn cần chỉ rõ trình tự thu thập đối với từng loại phương tiện điện tử, dữ liệu điện tử mang tính phổ biến và các yêu cầu, biện pháp bảo đảm cho dữ liệu không thể bị thay đổi khi thu giữ. Đồng thời, xây dựng quy chuẩn đối với thiết bị được sử dụng trong việc thu thập, phân tích, phục hồi và đánh giá đối với các dữ liệu điện tử để tạo ra sự đồng bộ, thống nhất giữa các cơ quan tố tụng có liên quan.

Hai là, cần triển khai các giải pháp kỹ thuật để bảo đảm dữ liệu điện tử thu được có tính toàn vẹn và có khả năng kiểm chứng. Cụ thể:

(i) Cần áp dụng các tiêu chuẩn và kỹ thuật tiên tiến để đảm bảo dữ liệu thu thập được là toàn vẹn và có giá trị chứng minh cao. Sao lưu dữ liệu điện tử ít nhất 03 bản (01 bản gốc để lưu trữ an toàn, 01 bản phục vụ điều tra và 01 bản dự phòng) bằng cách sử dụng các thiết bị có tính năng sao lưu một chiều (Write Blocker - còn gọi là thiết bị chặn ghi). Khi sử dụng các thiết bị này để sao lưu dữ liệu điện tử cho phép bảo đảm các dữ liệu điện tử trên nguồn chứng cứ gốc không thể bị thay đổi trong quá trình truy cập và sao chép.

(ii) Ứng dụng hàm băm (hash function) để xác định tính toàn vẹn của dữ liệu điện tử trong các hoạt động tố tụng. Hàm băm cho phép mã hóa dữ liệu đầu vào thành một chuỗi ký tự gọi là giá trị băm. Đặc tính một chiều và gần như không trùng lặp của giá trị băm giúp xác định liệu dữ liệu điện tử có bị thay đổi, chỉnh sửa trong quá trình thu thập, bảo quản, sử dụng hay không. Việc xác định giá trị hàm băm (thường được thực hiện thông qua thuật toán mã hóa SHA-256 hoặc MD5) phải được thực hiện ngay tại thời điểm thu giữ dữ liệu điện tử và được ghi nhận trong biên bản tố tụng dưới dạng chuỗi ký tự được tạo thành ngẫu nhiên từ dữ liệu điện tử đầu vào. Điều này giúp các cơ quan tố tụng chứng minh được tính toàn vẹn của dữ liệu trong suốt quá trình tố tụng. Nếu khi kiểm chứng, giá trị của dữ liệu điện tử cho ra khác với giá trị được ghi nhận trong biên bản tố tụng đồng nghĩa với việc tính toàn vẹn của dữ liệu điện tử không còn.

(iii) Thiết lập chuỗi bảo quản chứng cứ (chain of custody). Theo đó, mỗi lần dữ liệu điện tử được sao chép, di chuyển, truy cập cần phải có biên bản điện tử hoặc biên bản truyền thống (bản giấy) thể hiện rõ các nội dung: Người thực hiện, thời gian, mục đích... Hoạt động này giúp cho dữ liệu điện tử được bảo đảm tính toàn vẹn và khả năng truy vết khi dữ liệu điện tử được thu thập, lưu trữ và chuyển giao. Như vậy, trong quá trình sử dụng và chuyển giao, nếu không có các chuỗi bảo quản chứng cứ minh bạch, rõ ràng như trên thì cơ quan tiếp nhận có quyền từ chối. Do đó, cần nghiên cứu, ứng dụng để đưa quy trình “chain of custody” vào quy chế nghiệp vụ của ngành Công an, ngành Kiểm sát.

(iv) Lưu trữ dữ liệu điện tử trong môi trường an toàn, chống can thiệp. Sau khi thu thập, dữ liệu điện tử được lưu trữ trong thiết bị niêm phong (ổ cứng, đĩa DVD, USB, máy chủ bảo mật hoặc kho bảo quản vật chứng). Chỉ cơ quan có thẩm quyền mới được cấp quyền truy cập để nghiên cứu, khai thác phục vụ việc giải quyết vụ án. Đồng thời, tất cả hoạt động truy xuất trên đều được ghi vào log máy để xác định được người, cơ quan truy cập, thời gian và những hoạt động trên dữ liệu điện tử đó.

Ba là, tập trung đầu tư các trang thiết bị, công cụ, phần mềm giám định điện tử hiện đại, có khả năng sao lưu và bảo toàn dữ liệu theo chuẩn quốc tế; đặc biệt là các thiết bị cho phép sao lưu dữ liệu điện tử một chiều, thiết bị phân tích, phục hồi dữ liệu điện tử, thiết bị hỗ trợ hoạt động điều tra số... như các dòng sản phẩm của Tableau (Tableau T8u Forensic USB Bridge), Logicube (Forensic Falcon NEO) hoặc các thiết bị tích hợp trong các hệ thống phân tích dữ liệu số phổ biến như EnCase Forensic, FTK Imager. Ngoài ra, trong trường hợp pháp luật cho phép, cần tính toán đến việc xây dựng hệ thống máy chủ riêng mang tầm quốc gia để sử dụng lưu trữ, niêm phong đối với các dữ liệu điện tử trong các vụ án hình sự phục vụ việc giải quyết vụ án.

Bốn là, tăng cường công tác đào tạo nguồn nhân lực, tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu; hội thảo chia sẻ kinh nghiệm với nội dung về khoa học dữ liệu, điều tra kỹ thuật số, thu thập, phân tích, phục hồi dữ liệu điện tử cho Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán...

Năm là, cần tập trung xây dựng và thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tiến hành tố tụng (trong đó Cơ quan điều tra là đơn vị chủ lực) với các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ viễn thông, Internet, cho thuê máy chủ, các ngân hàng thương mại và các đơn vị trung gian thanh toán. Đẩy mạnh hoạt động hợp tác quốc tế, trao đổi thông tin, chia sẻ kinh nghiệm và tương trợ tư pháp trong lĩnh vực điều tra tội phạm mạng, đặc biệt là tội phạm đánh bạc, tổ chức đánh bạc trên không gian mạng.

Nguyễn Văn Linh