Xây dựng, hoàn thiện các nguyên tắc thực hiện tố tụng điện tử trong tố tụng hình sự

1. Sự cần thiết của việc xây dựng các nguyên tắc thực hiện tố tụng điện tử

Triển khai tố tụng điện tử với tư cách là một phương thức tổ chức hoạt động tố tụng dựa trên nền tảng dữ liệu số, quy trình nghiệp vụ số hóa và hạ tầng số bảo đảm. Trong đó, ban hành văn bản điện tử, xây dựng hồ sơ điện tử, thiết lập nền tảng chung mang tính hệ thống, liên thông của các cơ quan tư pháp từ Cơ quan điều tra cho đến Viện kiểm sát, Tòa án và cơ quan Thi hành án[1]. Về bản chất, tố tụng điện tử trong tố tụng hình sự là quá trình chuyển đổi phương thức tiến hành tố tụng từ thủ công sang môi trường điện tử, chuyển đổi phương thức làm việc, trong đó tái cấu trúc lại quy trình, phân cấp, phân quyền gắn với việc ứng dụng công nghệ[2]. Thủ tục, văn bản các hoạt động tố tụng, từ khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử đến thi hành án hình sự đều được số hóa thông qua nền tảng hạ tầng công nghệ, định danh điện tử, cơ sở dữ liệu liên thông.

Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia, hoạt động tố tụng hình sự bắt đầu chuyển đổi từ phương thức truyền thống sang phương thức điện tử với trọng tâm là hồ sơ điện tử, văn bản số, ký số, liên thông dữ liệu. Sự thay đổi này không chỉ liên quan đến hạ tầng kỹ thuật, mà còn tác động sâu rộng quy trình nghiệp vụ và cách thức vận hành của các cơ quan tiến hành tố tụng. Khi thủ tục tố tụng được thực hiện thông qua môi trường số, thì hệ thống các nguyên tắc truyền thống, vốn được thiết kế cho không gian vật lý, không còn đủ để điều chỉnh toàn diện những yêu cầu, đặc thù phát sinh trong quá trình triển khai tố tụng điện tử. Với vị trí trung tâm và vai trò định hướng, có thể khẳng định rằng việc xây dựng và hoàn thiện các nguyên tắc thực hiện tố tụng điện tử là yêu cầu mang tính cấp thiết, bởi lẽ:

(1) Về cơ sở lý luận: Sự ra đời của tố tụng điện tử không tách rời nền tảng lý luận của tố tụng hình sự truyền thống mà kế thừa và phát triển các học thuyết về nguyên tắc tố tụng hình sự. Trong cấu trúc lý luận chung, nguyên tắc tố tụng luôn giữ vai trò trung gian giữa chính sách hình sự, quy phạm pháp luật và áp dụng pháp luật. Khi quy trình tố tụng, từ điều tra, truy tố, xét xử đến thi hành án được vận hành trong không gian số, nền tảng lý luận của tố tụng hình sự không mất đi giá trị định hướng, mà ngược lại, trở thành điểm tựa để định hình cấu trúc và phạm vi của các nguyên tắc thực hiện tố tụng điện tử. Sự ghi nhận nguyên tắc này hay nguyên tắc khác trong pháp luật tố tụng hình sự phản ánh hệ thống các quan điểm về nền tư pháp, đòi hỏi chung của xã hội về tổ chức và hoạt động của các cơ quan tư pháp[3]. Trong bối cảnh vận hành tố tụng điện tử, phương thức thực hiện các hoạt động tố tụng đều chịu tác động mạnh mẽ bởi công nghệ, dữ liệu điện tử. Điều này đặt ra yêu cầu phải tái diễn giải các nguyên tắc truyền thống dưới lăng kính mới, đồng thời bổ sung những nguyên tắc có khả năng điều chỉnh các quan hệ tố tụng được thực hiện trên không gian số.

 (2) Về cơ sở pháp lý: Khoản 5 Điều 131 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 sửa đổi, bổ sung các năm 2021, 2025 (BLTTHS năm 2015) quy định hồ sơ vụ án có thể được lập bằng văn bản giấy hoặc được số hóa và khoản 3 Điều 132 Bộ luật này quy định văn bản tố tụng có thể được ký bằng chữ ký số. Đây là các quy định chính thức đặt nền tảng pháp lý cho việc chuyển đổi phương thức tiến hành tố tụng từ thủ công sang môi trường số. Tuy nhiên, khung pháp lý chi tiết về tố tụng điện tử vẫn chưa có quy định thống nhất về quy trình lập, ký, lưu trữ và xử lý hồ sơ điện tử, cũng như trách nhiệm bảo mật dữ liệu, xác thực định danh và chia sẻ hồ sơ điện tử giữa các cơ quan tiến hành tố tụng. Trong bối cảnh triển khai tố tụng điện tử với các yêu cầu triển khai đi đôi với hoàn thiện khung pháp lý về kết nối, chia sẻ, khai thác, sử dụng, bảo vệ dữ liệu[4], việc thiếu nguyên tắc nền tảng dẫn chiếu, điều chỉnh và định hướng sẽ tạo ra khoảng trống pháp lý, dẫn đến sự không thống nhất giữa các cơ quan tố tụng, khó khăn trong vận hành và nguy cơ xung đột giữa yêu cầu bảo mật với yêu cầu minh bạch và bảo đảm quyền của người tham gia tố tụng. Vì vậy, việc xác lập và ghi nhận một nguyên tắc thực hiện tố tụng điện tử trong BLTTHS năm 2015 trở thành yêu cầu tất yếu.

 (3) Về yêu cầu thực tiễn: Chuyển đổi số làm thay đổi toàn bộ cách thức thực hiện tố tụng, kéo theo nhiều vấn đề pháp lý mới như lập và quản lý hồ sơ điện tử, ký số văn bản, xác thực danh tính điện tử, bảo mật và chia sẻ dữ liệu đều đòi hỏi nền tảng công nghệ số đồng bộ, an toàn và có khả năng liên thông giữa các cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án và cơ quan Thi hành án. Chuyển dịch từ phương thức truyền thống sang phương thức điện tử phải dựa trên các nguyên tắc nhất định[5], để bảo đảm quá trình tổ chức thực hiện không làm gián đoạn hoạt động tố tụng, không làm suy giảm các giá trị cốt lõi của tư pháp hình sự và không tạo ra khoảng trống pháp lý trong tổ chức, vận hành tố tụng điện tử. Các nguyên tắc này đóng vai trò định hướng tổng thể, giúp xác lập giới hạn cho việc ứng dụng công nghệ số, bảo đảm sự cân bằng giữa đổi mới kỹ thuật với bảo vệ quyền con người, giữa yêu cầu minh bạch với yêu cầu bảo mật dữ liệu, giữa thuận tiện cho quản lý với an toàn trong áp dụng pháp luật.

(4) Về yêu cầu bảo đảm an ninh mạng, bảo mật thông tin, an toàn dữ liệu: Hiện nay, các cuộc tấn công mạng không còn là hành vi tự phát, nhỏ lẻ mà đã trở thành các chiến dịch được đầu tư bài bản, có sử dụng trí tuệ nhân tạo, tinh vi tấn công trên quy mô lớn, vào các hệ thống thông tin quan trọng về an ninh quốc gia, hệ thống thông tin trọng yếu của cơ quan Đảng, Nhà nước[6]. Trong bối cảnh triển khai tố tụng điện tử, việc tạo lập, xử lý, truyền dẫn và lưu trữ dữ liệu hồ sơ vụ án đều gắn liền với nguy cơ tấn công mạng, gián điệp mạng, xâm phạm quyền riêng tư, lộ lọt thông tin cá nhân hoặc sai lệch hồ sơ; nếu bị truy cập, chỉnh sửa hoặc khai thác trái phép, không chỉ ảnh hưởng đến tính khách quan của vụ án, mà còn đe dọa trực tiếp quyền con người và quyền công dân. Do đó, việc xác lập và vận hành các nguyên tắc thực hiện tố tụng điện tử có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, quy định rõ trách nhiệm, trình tự và điều kiện hợp pháp khi tạo lập, xử lý, tiếp cận, sử dụng và chia sẻ dữ liệu hồ sơ vụ án nhằm bảo đảm an ninh mạng, bảo mật thông tin, an toàn dữ liệu thời tạo hành lang pháp lý bảo vệ quyền con người trong tố tụng điện tử.

Như vậy, việc xây dựng các nguyên tắc thực hiện tố tụng điện tử là bảo đảm sự kế thừa và phát huy những giá trị cốt lõi của các nguyên tắc tố tụng truyền thống, đồng thời định hướng cho việc xây dựng các quy phạm mới phù hợp với đặc thù của môi trường số, là yêu cầu cấp thiết, bảo đảm tính thống nhất trong áp dụng pháp luật và bảo đảm an ninh mạng, bảo mật thông tin, an toàn dữ liệu.

2. Yêu cầu của các nguyên tắc thực hiện tố tụng điện tử

Trong bối cảnh triển khai tố tụng điện tử, các nguyên tắc của pháp luật tố tụng hình sự cần được phát triển và bổ sung để đáp ứng những yêu cầu mới của thực tiễn. Vì vậy, việc hoàn thiện các nguyên tắc thực hiện tố tụng điện tử đáp ứng các yêu cầu sau:

- Thích ứng với phương thức tiến hành tố tụng mới: Sự thay đổi, bổ sung các nguyên tắc trong BLTTHS năm 2015 đã cho thấy sự chuyển hướng về chất của tố tụng hình sự nước ta[7], đến nay các nguyên tắc tố tụng truyền thống vẫn giữ nguyên giá trị cốt lõi nhưng cần được diễn giải và cụ thể hóa lại để phù hợp với cách thức tổ chức và tiến hành các hoạt động tố tụng trong môi trường điện tử, như hồ sơ điện tử, ký số, tống đạt trực tuyến, xét xử trực tuyến, liên thông dữ liệu.

- Bổ sung những nguyên tắc mới phản ánh đặc trưng của tố tụng điện tử: Thực hiện tố tụng điện tử đặt ra những vấn đề như: Hồ sơ điện tử, cơ sở dữ liệu, quản trị và khung kiến trúc số, bảo đảm an toàn thông tin và an ninh mạng, ứng dụng và nghiệp vụ dùng chung, xác thực theo thời gian thực... Những yếu tố này không chỉ mang tính kỹ thuật mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến quyền con người và tính hợp pháp của hoạt động tố tụng. Phát triển nguyên tắc thực hiện tố tụng điện tử không đồng nghĩa với việc hạn chế nguyên tắc tố tụng hiện hành, là các nguyên tắc cơ bản có ý nghĩa, vai trò nền tảng đối với việc bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân[8], trong khi các nguyên tắc mới đóng vai trò bổ sung, hoàn thiện để thích ứng thực hiện tố tụng điện tử. Do đó, được nâng lên thành những nguyên tắc cơ bản mới, có giá trị định hướng lập pháp và tổ chức thực hiện thay vì chỉ dừng ở mức quy định kỹ thuật hoặc hướng dẫn dưới luật.

- Bảo đảm tính hệ thống và khả năng định hướng lập pháp: Những định hướng của nguyên tắc cơ bản còn chi phối hoạt động lập pháp với mục đích thể hiện đúng đắn, đầy đủ nhất của chính sách pháp luật tố tụng hình sự[9], dẫn dắt quá trình xây dựng pháp luật trong tương lai. Khi các quy định chi tiết về tố tụng điện tử đang được hoàn thiện, việc xác lập các nguyên tắc có tính khái quát, ổn định và bao quát sẽ tạo cơ sở định hướng cho việc sửa đổi, bổ sung BLTTHS và các văn bản liên quan.

- Tăng cường bảo đảm an ninh mạng, bảo mật thông tin, an toàn dữ liệu: Chuyển hoạt động tố tụng lên môi trường điện tử làm gia tăng nguy cơ giả mạo dữ liệu, can thiệp trái phép hoặc hạn chế quyền tố tụng nếu thiếu cơ chế kiểm soát. An toàn thông tin, an ninh mạng phải được xác định là yếu tố then chốt, điều kiện tiên quyết trong toàn bộ quá trình thiết kế, xây dựng, vận hành[10]. Các quy định về xác thực dữ liệu, công khai minh bạch, lưu vết điện tử và trách nhiệm giải trình cần vận hành đồng bộ để bảo đảm mọi hành vi đều có thể kiểm chứng, truy vết và chịu trách nhiệm.

Như vậy, việc hoàn thiện các nguyên tắc trong bối cảnh triển khai tố tụng điện tử không chỉ là bước chuẩn bị về mặt lý luận - pháp lý cho quá trình hoàn thiện pháp luật, mà còn là điều kiện bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, dân chủ và hiệu quả của toàn bộ tố tụng điện tử trong thực tiễn.

3. Nội dung và đặc điểm của các nguyên tắc thực hiện tố tụng điện tử

Quá trình thực hiện tố tụng điện tử đặt ra yêu cầu cấp thiết phải xây dựng các nguyên tắc mang tính toàn diện, thống nhất và có khả năng điều chỉnh thực tiễn trong môi trường số. Theo đó, có thể xác định một số nguyên tắc cốt lõi sau:

- Nguyên tắc xác thực và bảo đảm toàn vẹn dữ liệu: Dữ liệu điện tử là trung tâm của hoạt động tố tụng điện tử, tạo thành hệ thống thống nhất, một dữ liệu duy nhất, được chuẩn hóa, bảo đảm nguyên tắc “đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung”, nguyên tắc này bao gồm các yêu cầu: (i) Các văn bản được ký số, biên bản tố tụng phải được số hóa, hồ sơ điện tử được mã hóa, bảo đảm tính nguyên gốc, không bị thay đổi trong quá trình truyền nhận. (ii) Lưu vết đầy đủ, có cơ chế ghi nhận toàn bộ các thao tác, từ thời điểm ký số, truy cập, chỉnh sửa, nhằm phục vụ kiểm tra, đối chiếu khi phát sinh tranh chấp hoặc nghi ngờ. (iii) Bảo đảm giá trị pháp lý tương đương hồ sơ giấy.

- Nguyên tắc bảo đảm an ninh mạng, bảo mật thông tin, an toàn dữ liệu: Dữ liệu hồ sơ vụ án hình sự với lượng lớn thông tin đặc biệt nhạy cảm như bí mật điều tra, đời tư cá nhân, bí mật Nhà nước. Bảo đảm an ninh mạng, bảo mật thông tin, an toàn dữ liệu là điều kiện cốt lõi để hệ thống vận hành an toàn, bao gồm: (i) Áp dụng các biện pháp mã hóa, phân quyền truy cập, giám sát xâm nhập, lưu trữ, sao lưu dự phòng một cách tập trung, thống nhất, hiệu năng cao; (ii) Xác định rõ trách nhiệm pháp lý đối với việc bảo mật thông tin; (iii) Thiết lập cơ chế phối hợp, giám sát, ứng phó sự cố an ninh mạng và bảo đảm an toàn, an ninh ở cấp độ cao nhất cho các hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu.

- Nguyên tắc bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong môi trường số: Là nguyên tắc cơ bản trong quá trình triển khai tố tụng điện tử để hiện thực hóa yêu cầu này trong thực tiễn, được cụ thể hóa qua các nội dung sau: (i) Bảo đảm tính toàn vẹn của quyền, nghĩa vụ của người tham gia tố tụng; (ii) Bảo đảm quyền lựa chọn phương thức tố tụng tùy theo điều kiện thực tế. (iii) Cơ quan tiến hành tố tụng có trách nhiệm cung cấp hướng dẫn, phương tiện và hỗ trợ kỹ thuật để mọi người, nhất là nhóm yếu thế trong xã hội.

- Nguyên tắc công khai, minh bạch: Trong tố tụng điện tử, việc công khai được thực hiện thuận tiện hơn nhưng phải song hành với bảo vệ bí mật, gồm: (i) Công khai có kiểm soát, quyết định tố tụng được đăng tải trên các cổng thông tin điện tử; (ii) Công khai phải đi kèm cơ chế bảo vệ bí mật điều tra, bí mật Nhà nước và bảo vệ dữ liệu cá nhân; (iii) Minh bạch trong môi trường số, được thực hiện thông qua các nền tảng dữ liệu dùng chung, theo dõi tiến độ giải quyết vụ án, báo cáo thống kê và dữ liệu mở, tạo điều kiện để xã hội, báo chí và công dân giám sát dựa trên dữ liệu chính thống.

- Nguyên tắc bảo đảm hiệu quả, bình đẳng, phối hợp và trách nhiệm giải trình trong môi trường số: Các nguyên tắc kỹ thuật và tổ chức này tạo thành nhóm bảo đảm cho hệ thống tố tụng điện tử vận hành hiệu quả, toàn diện và có trách nhiệm, gồm: (i) Các quy trình tố tụng điện tử phải được đơn giản hóa, giao diện thân thiện, tránh tình trạng “số hóa hình thức”. (ii) Các chủ thể phải có cơ hội tiếp cận công nghệ như nhau, bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau trong tiến trình số hóa. Trong đó, sự tự nguyện của các đương sự cần được ghi nhận bằng văn bản hoặc bằng các dữ liệu điện tử[11]. (iii) Được thiết kế theo hướng kết nối thời gian thực giữa các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng, tránh phân mảnh dữ liệu; (iv) Mọi thao tác, quyết định điện tử phải có người chịu trách nhiệm, được lưu vết, kiểm chứng.

4. Một số kiến nghị, đề xuất

Thứ nhất, xây dựng một chương trình lập pháp riêng về tố tụng điện tử, trong đó, đầu tiên phải là xác lập các nguyên tắc, chính là “khâu trung chuyển” giữa chính sách chuyển đổi số trong tố tụng hình sự và quá trình pháp điển hóa cụ thể, giúp định hướng cho việc xây dựng các quy phạm chi tiết về kỹ thuật, mô hình triển khai tố tụng điện tử.

Thứ hai, cần làm rõ khái niệm về “tố tụng điện tử” làm nền tảng xây dựng các nguyên tắc. Theo đó, tố tụng điện tử là cách thức tổ chức, tiến hành các hoạt động tố tụng trên môi trường số - nơi các hồ sơ dữ liệu, chứng cứ, văn bản cũng như hoạt động của các chủ thể tố tụng được xác lập, trao đổi quản lý, lưu giữ thông qua phương tiện điện tử; bảo đảm tính hợp pháp, bảo đảm an toàn, an ninh thông tin mạng.

Thứ ba, bổ sung một chương riêng hoặc nhóm nguyên tắc đặc thù về tố tụng điện tử trong Chương II, BLTTHS năm 2015. Việc này nhằm thể chế hóa kịp thời các yêu cầu phát sinh từ thực tiễn, bảo đảm rằng mọi hoạt động tố tụng điện tử đều có nền tảng pháp lý vững chắc. Cần diễn giải lại một số nguyên tắc truyền thống theo hướng tương thích với môi trường số, như nguyên tắc xét xử trực tiếp, bằng lời nói và liên tục; nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa; nguyên tắc tranh tụng trong xét xử… Việc này nhằm bảo đảm các nguyên tắc giữ được giá trị cốt lõi nhưng được áp dụng linh hoạt, phù hợp với tố tụng điện tử. Cần lưu ý rằng, các chủ thể tố tụng được phép lựa chọn thực hiện các hoạt động tố tụng thông qua phương thức điện tử trong suốt quá trình giải quyết vụ án; đồng thời, kết quả của các hoạt động này được xác định có hiệu lực pháp lý tương đương với việc tiến hành theo hoạt động tố tụng thông thường.

Thứ tư, các nguyên tắc triển khai tố tụng điện tử phải hài hòa với các nguyên tắc hiện có, không tạo ra sự mâu thuẫn đồng thời, đồng thời có tính bao quát, định hướng cho toàn bộ hoạt động lập pháp, tổ chức thực hiện và kiểm soát quyền lực trong triển khai tố tụng điện tử.

Thứ năm, gắn việc xác lập nguyên tắc với đầu tư hạ tầng kỹ thuật, chuẩn hóa dữ liệu, đào tạo nhân lực số, xây dựng cơ chế bảo mật và an ninh mạng… Đây là điều kiện để các nguyên tắc không chỉ tồn tại trên văn bản mà thực sự đi vào thực tiễn, trở thành chuẩn mực triển khai tố tụng điện tử.