Tổ chức và hoạt động của Viện kiểm sát quân sự một số quốc gia trên thế giới

1. Vài nét về tổ chức và hoạt động của Viện kiểm sát quân sự các quốc gia trên thế giới

1.1. Viện kiểm sát quân sự Liên bang Nga

Hệ thống Viện kiểm sát quân sự (VKSQS) Liên bang Nga được tổ chức ở 03 cấp, gồm: Viện kiểm sát quân sự trung ương Liên bang Nga (tương đương VKSQS trung ương ở Việt Nam), VKSQS lực lượng tên lửa, VKSQS thành phố Mátxcơva và các VKSQS tương đương Viện kiểm sát các chủ thể Liên bang Nga (tổng số có 12 VKSQS tương đương Viện kiểm sát các chủ thể Liên bang Nga; các VKSQS này tương đương VKSQS cấp quân khu ở Việt Nam); VKSQS các hiệp hội, đơn vị và đơn vị đồn trú, đơn vị quân đội khác, các VKSQS tương đương với Viện kiểm sát của các thành phố và khu vực (tương đương VKSQS khu vực ở Việt Nam).

Viện kiểm sát quân sự trung ương Liên bang Nga gồm có: Cục giám sát việc thi hành pháp luật của các cơ quan thuộc Tổng cục quân sự, đơn vị quân sự, cơ sở quân sự; Cục giám sát việc thi hành pháp luật trong điều tra tội phạm; Cục điều tra; Cục Thanh tra (duy trì sự tham gia của Kiểm sát viên trong việc xử lý các thủ tục tố tụng đối với vụ án). Ngoài ra, còn có Cục giám sát tổ chức cán bộ và các bộ phận khác. Việc thành lập, tổ chức lại, giải thể các VKSQS các hiệp hội, các đơn vị đồn trú, xác định thẩm quyền theo lãnh thổ của các VKSQS này do Viện trưởng Viện kiểm sát tối cao Liên bang Nga quyết định. Các quyết định về những vấn đề có liên quan đến các VKSQS này thực hiện theo hướng dẫn của Bộ Tổng Tham mưu các lực lượng vũ trang Liên bang Nga, chỉ huy các lực lượng, đơn vị quân sự này.

Các VKSQS thuộc hệ thống VKSQS Liên bang Nga thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát như các cơ quan thuộc Chính phủ và các cơ quan quân sự khác theo Luật Liên bang về Viện kiểm sát Liên bang Nga.

Luật Liên bang về Viện kiểm sát quy định VKSQS Liên bang Nga có nhiệm vụ, quyền hạn như: (1) Giám sát việc thi hành pháp luật của các cơ quan quân sự, đơn vị quân đội; các cơ sở, tổ chức học viện, nhà trường trong Quân đội; chỉ huy (người đứng đầu) và các cơ quan chức năng khác thuộc lực lượng vũ trang Liên bang Nga; các lực lượng và đơn vị quân sự khác trong việc tuân thủ pháp luật và các văn bản do các cơ quan, đơn vị này ban hành; giám sát việc thực hiện các quyền tự do của cá nhân, công dân trong các cơ quan quân sự, đơn vị quân đội; (2) Giám sát việc thi hành pháp luật của các cơ quan tiến hành hoạt động điều tra, điều tra sơ bộ trong lực lượng vũ trang Liên bang Nga, các cơ quan quân sự và đơn vị quân đội khác; (3) Thực hiện truy tố hình sự; tham gia các thủ tục tố tụng giải quyết vụ án tại Tòa án; (4) Phối hợp hoạt động của các cơ quan thực thi pháp luật trong lực lượng vũ trang Liên bang Nga, các lực lượng và đơn vị quân sự khác đấu tranh chống tội phạm.

Việc điều tra sơ bộ được giao cho VKSQS đối với các vụ án hình sự thuộc một số loại tội phạm nhất định. Theo Bộ luật Hình sự Liên bang Nga, Thanh tra VKSQS được điều tra các vụ án hình sự liên quan đến tất cả các tội phạm được thực hiện bởi quân nhân hoặc bởi nhân viên dân sự của lực lượng vũ trang Liên bang Nga, lực lượng khác và các đơn vị quân đội trong quá trình thực hiện nhiệm vụ liên quan đến quân đội hoặc xảy ra tại địa điểm của đơn vị quân đội, cơ sở, trường quân sự và tổ chức có liên quan.

Viện trưởng VKSQS trung ương Liên bang Nga là Phó Viện trưởng Viện kiểm sát tối cao Liên bang Nga, người thay mặt Viện trưởng Viện kiểm sát tối cao Liên bang Nga quản lý, chỉ đạo, điều hành hệ thống các VKSQS, thực hiện việc lãnh đạo công tác đào tạo, bồi dưỡng, sắp xếp, bố trí cán bộ; phong hàm, bổ nhiệm chức vụ cho các Kiểm sát viên, Điều tra viên trong các VKSQS; quyết định cơ cấu tổ chức của VKSQS trung ương Liên bang Nga; bổ nhiệm, miễn nhiệm Kiểm sát viên, Điều tra viên các VKSQS Liên bang.

1.2. Viện kiểm sát quân sự Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc

Hệ thống VKSQS Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc được tổ chức ở 03 cấp với 34 Viện kiểm sát, gồm: 01 VKSQS Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc (tương đương VKSQS trung ương ở Việt Nam); 07 VKSQS chiến khu (tương đương VKSQS cấp quân khu ở Việt Nam) gồm: Viện kiểm sát quân sự Chiến khu miền Bắc, VKSQS Chiến khu miền Đông, VKSQS Chiến khu miền Nam, VKSQS Chiến khu miền Trung, VKSQS Chiến khu miền Tây số 1, VKSQS Chiến khu miền Tây số 2, VKSQS trực thuộc Tổng (Quân ủy trung ương); 26 VKSQS cấp cơ sở (tương đương VKSQS khu vực ở Việt Nam). Các VKSQS cơ sở được tổ chức trực thuộc trong các VKSQS Chiến khu và VKSQS trực thuộc Tổng (Quân ủy trung ương).

Viện kiểm sát quân sự Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc bao gồm: Phòng Quản lý và kiểm sát án dân sự, hành chính, kinh tế, tố tụng công ích và thi hành án; Phòng Quản lý và kiểm sát án hình sự, thi hành án; Phòng Quản lý Kiểm sát viên; Phòng Tổ chức cán bộ; Phòng Quản lý và kiểm sát án trong hoạt động huấn luyện, diễn tập, chiến tranh. Viện kiểm sát quân sự Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc, có chức năng thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp đối với các vụ án, vụ việc hình sự. Bên cạnh đó, VKSQS Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc còn kiểm sát việc giải quyết các vụ án hành chính, dân sự, kinh tế và thực hiện các trình tự, thủ tục tố tụng công ích để bảo vệ tài sản của Nhà nước, Quân đội; tư vấn và hướng dẫn pháp luật cho các cơ quan, đơn vị của Quân đội và quân nhân trong các cơ quan, đơn vị của Quân đội. Viện kiểm sát quân sự Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc là cơ quan tham mưu cho Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng, VKSND tối cao Trung Quốc và các cơ quan, đơn vị trong Quân đội về công tác đấu tranh, phòng chống tội phạm, vi phạm pháp luật, chống tham nhũng trong Quân đội. Thực hiện chức năng, nhiệm vụ một cách linh hoạt nhằm bảo đảm mọi hoạt động của các cơ quan, đơn vị trong Quân đội được tuân theo pháp luật; kiên trì thực hiện công bằng trong áp dụng pháp luật, lấy sự thật làm căn cứ giải quyết vụ án; quản lý tốt tình  hình vi phạm kỷ luật, vi phạm pháp luật, tội phạm; nắm chắc và duy trì kỷ luật Quân đội, lấy giáo dục phòng ngừa là chính, xử lý nghiêm lấy răn đe làm biện pháp hiệu quả trong phòng, chống tội phạm.

Về thẩm quyền giải quyết các vụ việc, vụ án: Viện kiểm sát quân sự Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc có thẩm quyền giải quyết vụ việc, vụ án mà người thực hiện hành vi vi phạm pháp luật có quân hàm từ Thiếu tướng trở lên; VKSQS các Chiến khu và VKSQS trực thuộc Tổng có thẩm quyền giải quyết vụ việc, vụ án mà người thực hiện hành vi vi phạm pháp luật có quân hàm từ Thượng tá đến Đại tá; VKSQS khu vực trực thuộc Tổng có thẩm quyền giải quyết vụ việc, vụ án mà người thực hiện hành vi vi phạm pháp luật từ Trung tá trở xuống và binh sĩ.

Viện kiểm sát quân sự các Chiến khu thụ lý giải quyết vụ việc, vụ án mà đối tượng thực hiện hành vi vi phạm pháp luật thuộc đơn vị đóng quân trên địa bàn miền; VKSQS trực thuộc Tổng thụ lý giải quyết vụ việc, vụ án mà đối tượng thực hiện hành vi vi phạm pháp luật thuộc đơn vị đóng quân trên địa bàn thành phố Bắc Kinh.

Viện trưởng VKSQS Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc là Kiểm sát viên cao cấp bậc 1, mang hàm Bộ trưởng (đây là điểm khác biệt so với Việt Nam, Viện trưởng VKSQS trung ương là Phó Viện trưởng VKSND tối cao). Viện trưởng VKSQS Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc do Viện trưởng VKSND tối cao giới thiệu Ủy ban Thường vụ Đại hội Đại biểu nhân dân toàn quốc phê chuẩn bổ nhiệm, miễn nhiệm; việc bổ nhiệm, miễn nhiệm Phó Viện trưởng VKSQS Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc do Viện trưởng VKSND tối cao Trung Quốc bổ nhiệm, miễn nhiệm. Viện trưởng, Phó Viện trưởng VKSQS Chiến khu trở xuống do Viện trưởng VKSQS Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc bổ nhiệm, miễn nhiệm. Viện trưởng VKSQS Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc bổ nhiệm Kiểm sát viên, Điều tra viên trong VKSQS các Chiến khu, Kiểm sát viên VKSQS cơ sở trực thuộc các Chiến khu, VKSQS cơ sở trực thuộc Tổng.

1.3. Viện kiểm sát quân sự Quân đội nhân dân Lào

Viện kiểm sát quân sự Quân đội nhân dân Lào được tổ chức ở 03 cấp, gồm: 01 VKSQS cấp cao Quân đội nhân dân Lào (tương đương VKSQS trung ương Việt Nam); 03 VKSQS miền, gồm VKSQS miền Bắc Lào, VKSQS miền Trung Lào, VKSQS miền Nam Lào (tương đương VKSQS cấp quân khu ở Việt Nam); 17 VKSQS tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (tương đương VKSQS khu vực ở Việt Nam), cụ thể:

Về tổ chức, Viện kiểm sát quân sự cấp cao Quân đội nhân dân Lào có các phòng, gồm: Phòng kiểm sát tuân theo pháp luật đối với các cơ quan, đơn vị trong Quân đội; Phòng kiểm sát điều tra án hình sự; Phòng kiểm sát xét xử án hình sự và kiểm sát thi hành án; Phòng kiểm sát tạm giữ, tạm giam; Phòng Tổ chức cán bộ và Văn phòng.

Về thẩm quyền, VKSQS cấp cao Quân đội nhân dân Lào có thẩm quyền giải quyết những vụ án phức tạp, khó khăn liên quan đến nhiều tỉnh thành, vụ án được dư luận quan tâm; giải quyết phúc thẩm các vụ án hình sự thuộc thẩm quyền. Viện kiểm sát quân sự miền Bắc Lào, miền Trung Lào, miền Nam Lào có thẩm quyền giải quyết các vụ án hình sự có khung hình phạt từ 05 năm tù trở lên đến chung thân, tử hình; không giải quyết phúc thẩm, chỉ giải quyết sơ thẩm các vụ án hình sự. Viện kiểm sát quân sự các tỉnh, thành trực thuộc Trung ương có thẩm quyền giải quyết vụ án hình sự có khung hình phạt dưới 05 năm tù.

Ngoài chức năng kiểm sát việc giải quyết các vụ án hình sự, các VKSQS Quân đội nhân dân Lào còn có chức năng kiểm sát việc ban hành văn bản của các cơ quan, đơn vị trong Quân đội nhân dân Lào, trong đó bao gồm cả các văn bản quy phạm pháp luật do các cơ quan, đơn vị trong Quân đội được giao soạn thảo.

Trong Quân đội nhân dân Lào, tại các học viện, nhà trường, các sư đoàn, trung đoàn có Ban điều tra và kiểm sát điều tra. Các Ban này được giao nhiệm vụ thực hiện một số hoạt động điều tra và kiểm sát điều tra việc thực hiện một số hoạt động điều tra tại các học viện, nhà trường, các sư đoàn, trung đoàn khi có vụ việc xảy ra.

Viện trưởng VKSQS cấp cao Quân đội nhân dân Lào do Chủ tịch nước bổ nhiệm theo đề nghị của Viện trưởng VKSND tối cao Lào; các Phó Viện trưởng VKSQS cấp cao Quân đội nhân dân Lào do Viện trưởng VKSND tối cao Lào bổ nhiệm theo đề nghị của Viện trưởng VKSQS cấp cao Quân đội nhân dân Lào. Viện trưởng VKSQS các miền do Viện trưởng VKSND tối cao Lào bổ nhiệm theo đề nghị của Viện trưởng VKSQS cấp cao Quân đội nhân dân Lào. Viện trưởng VKSQS các tỉnh, thành do Viện trưởng VKSQS cấp cao Quân đội nhân dân Lào bổ nhiệm theo đề nghị của Viện trưởng VKSQS các miền.

Kiểm sát viên sơ cấp, trung cấp do Viện trưởng VKSQS cấp cao Quân đội nhân dân Lào bổ nhiệm; Kiểm sát viên cao cấp do Viện trưởng VKSND tối cao Lào bổ nhiệm.

2. Liên hệ với Viện kiểm sát quân sự Việt Nam

Qua nghiên cứu tổ chức và hoạt động của VKSQS Liên bang Nga, VKSQS Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc và VKSQS Quân đội nhân dân Lào, chúng tôi nhận thấy có một số điểm tương đồng và khác biệt so với tổ chức và hoạt động của VKSQS Việt Nam, cụ thể như sau:

- Về tổ chức: Các VKSQS Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc, các VKSQS Quân đội nhân dân Lào cùng được tổ chức trong hệ thống VKSND; riêng các VKSQS Liên bang Nga thuộc hệ thống Viện kiểm sát Liên bang Nga và tổ chức trong bộ máy của Chính phủ Liên bang Nga.

Viện kiểm sát quân sự Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc, VKSQS Quân đội nhân dân Lào và VKSQS Liên bang Nga đều được tổ chức ở 03 cấp. Tùy theo mỗi quốc gia, tên gọi của VKSQS ở mỗi cấp có cách gọi khác nhau, nhưng có thể hiểu một cách chung nhất theo cách phân cấp đối với các VKSQS ở Việt Nam, đó là VKSQS cấp trung ương (cấp thứ nhất); VKSQS cấp quân khu, VKSQS miền hoặc VKSQS chiến khu (cấp thứ hai); VKSQS khu vực hoặc VKSQS cơ sở (cấp thứ ba).

- Về hoạt động: Các VKSQS Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc, VKSQS Quân đội nhân dân Lào, các VKSQS Liên bang Nga đều thực hiện chức năng công tố và kiểm sát hoạt động điều tra án hình sự, kiểm sát xét xử vụ án hình sự, tham gia các trình tự tố tụng tại phiên tòa hình sự; kiểm sát việc bắt, tạm giữ, tạm giam và kiểm sát việc thi hành án. Đây là những hoạt động có tính tương đồng với hoạt động của các VKSQS Việt Nam.

Ngoài những hoạt động thuộc chức năng, nhiệm vụ của các VKSQS có tính tương đồng nêu trên, các VKSQS Liên bang Nga, VKSQS Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc, VKSQS Quân đội nhân dân Lào còn có sự khác biệt so với VKSQS Việt Nam. Những điểm khác biệt này có thể tham khảo để đề xuất, kiến nghị cấp có thẩm quyền nghiên cứu sửa đổi, bổ sung, xây dựng pháp luật về hoàn thiện chức năng, nhiệm vụ của VKSQS Việt Nam, cụ thể:

- Các VKSQS Liên bang Nga, VKSQS Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc và VKSQS Quân đội nhân dân Lào có chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật đối với hoạt động của các cơ quan, đơn vị trong Quân đội/lực lượng vũ trang; kiểm sát việc ban hành văn bản của các cơ quan, đơn vị trong Quân đội/lực lượng vũ trang, trong đó bao gồm cả các văn bản quy phạm pháp luật do các cơ quan, đơn vị trong Quân đội được giao soạn thảo và ban hành.

- Kiểm sát việc giải quyết các vụ án, vụ việc dân sự, hành chính, kinh tế tại Tòa án quân sự; thực hiện tư vấn, hướng dẫn pháp luật đối với các cá nhân, quân nhân, cơ quan, đơn vị trong Quân đội. Đặc biệt, VKSQS Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc còn có chức năng, nhiệm vụ thực hiện các trình tự, thủ tục tố tụng công ích để bảo vệ tài sản của Nhà nước, Quân đội.

Chúng tôi cho rằng, những điểm khác biệt nêu trên của VKSQS Liên bang Nga, VKSQS Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc và VKSQS Quân đội nhân dân Lào (đáng chú ý là trình tự, thủ tục tố tụng công ích để bảo vệ tài sản công của VKSQS Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc) là vấn đề mới so với VKSQS Việt Nam. Ngày 24/6/2025, Quốc hội khóa XV, Kỳ họp thứ 9 đã thông qua Nghị quyết số 205/2025/QH15 về việc thí điểm VKSND khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công (có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2026) và được thực hiện thí điểm trong 03 năm tại các tỉnh, thành phố: Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ, Quảng Ninh và Đắk Lắk. Đây là những cơ sở thực tiễn và pháp lý quan trọng để VKSQS Việt Nam nghiên cứu báo cáo cấp có thẩm quyền trong quá trình sửa đổi, bổ sung, xây dựng và hoàn thiện pháp luật về tổ chức và hoạt động của VKSQS Việt Nam trong thời gian tới.

Bùi Văn Hưng

Tài liệu tham khảo:

1. Kỷ yếu Hội nghị Pháp luật và tư pháp hình sự quân sự quốc tế lần thứ 8, Học viện Đào tạo Thẩm phán Hungary, Budapest, Hungary, tháng 6/2007, tr.23, 24, 25.

2. Viện kiểm sát quân sự trung ương, Báo cáo kết quả chuyến thăm và làm việc của Đoàn cán bộ VKSQS trung ương với VKSQS Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc, số 147/BC-VKS, ngày 11/7/2024.

3. Viện kiểm sát quân sự trung ương (2024), Đổi mới tổ chức và hoạt động của Viện kiểm sát quân sự đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp, Đề tài khoa học cấp bộ, tr. 55, 56.