Hoàn thiện dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi), tăng cường kiểm soát và bảo đảm tính khả thi

Toàn cảnh Phiên họp. (Ảnh: QH)

Hoàn thiện các cơ chế tố tụng mới

Trình bày tờ trình về việc giải trình, tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi), Viện trưởng VKSND tối cao Nguyễn Huy Tiến cho biết, có 4 nhóm vấn đề lớn được nhiều đại biểu Quốc hội quan tâm, gồm: Tố tụng điện tử; chế định tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt; thủ tục rút gọn và việc luật hóa cơ chế xử lý vật chứng, tài sản theo Nghị quyết số 164/2024/QH15.

Về tố tụng điện tử, Điều 18 dự thảo được chỉnh lý theo hướng khẳng định hoạt động tố tụng điện tử có giá trị pháp lý và phải tuân thủ đầy đủ trình tự, thủ tục luật định; bảo đảm tính hợp pháp, xác thực, toàn vẹn, khả năng truy xuất, bảo mật và an ninh dữ liệu.

Các văn bản, biên bản, tài liệu được lập bằng phương thức điện tử phải được cập nhật, chuyển ngay trên hệ thống quản lý án hình sự. Theo Viện trưởng VKSND tối cao Nguyễn Huy Tiến, việc quy định tố tụng điện tử trong chương về những nguyên tắc cơ bản là cần thiết nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng, tạo cơ sở pháp lý đổi mới căn bản phương thức tiến hành tố tụng và định hướng hoàn thiện các quy định pháp luật có liên quan.

Viện trưởng VKSND tối cao Nguyễn Huy Tiến trình bày Tờ trình dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi). (Ảnh: QH)

Dự thảo đồng thời chỉnh lý, bổ sung 13 điều luật để cụ thể hóa những nguyên tắc và yêu cầu chung về tố tụng điện tử. Các nội dung mang tính kỹ thuật được giao liên ngành hướng dẫn nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển của công nghệ. VKSND tối cao sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan hữu quan xây dựng lộ trình triển khai phù hợp với điều kiện thực tế.

Đối với chế định tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt, dự thảo bổ sung, giải thích các khái niệm này tại Điều 4; đồng thời xây dựng Chương XXI quy định riêng về thủ tục áp dụng đối với bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt từ giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử.

Dự thảo thiết kế các cơ chế kiểm soát nhằm bảo đảm việc nhận tội hoàn toàn tự nguyện, có căn cứ; không làm giảm trách nhiệm chứng minh của cơ quan tiến hành tố tụng và không ảnh hưởng đến thẩm quyền quyết định của Tòa án. Cơ chế này cũng được phân biệt với các tình tiết giảm nhẹ hiện hành.

Theo cơ quan soạn thảo, nếu tự thú, đầu thú, thành khẩn khai báo chủ yếu phản ánh thái độ của người phạm tội, thì việc tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt còn thể hiện sự chấp nhận trách nhiệm pháp lý; qua đó tạo điều kiện rút ngắn quá trình giải quyết vụ án, giảm kháng cáo, thúc đẩy khắc phục hậu quả và bồi thường thiệt hại.

Đại biểu tham dự Phiên họp. (Ảnh: QH)

Về mức giảm hình phạt, phạm vi tội danh và các trường hợp loại trừ, Viện trưởng VKSND tối cao Nguyễn Huy Tiến cho biết những nội dung này cần được quy định trong Bộ luật Hình sự. VKSND tối cao đã báo cáo cấp có thẩm quyền về chủ trương bổ sung quy định về mức khoan hồng; đồng thời đề nghị tiếp tục hoàn thiện các điều khoản liên quan trong dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), bảo đảm sự đồng bộ, thống nhất giữa Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng hình sự.

Đối với thủ tục rút gọn, dự thảo phân định hai trường hợp. Thủ tục rút gọn bắt buộc chỉ áp dụng đối với tội ít nghiêm trọng và tội nghiêm trọng khi vụ án đơn giản, chứng cứ rõ ràng và đáp ứng đầy đủ điều kiện luật định. Đối với tội rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng, dù vụ án đơn giản, chứng cứ rõ ràng cũng không áp dụng thủ tục này.

Trường hợp bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt, thủ tục rút gọn có thể được áp dụng đối với mọi loại tội phạm khi đáp ứng đủ điều kiện, trừ những trường hợp luật quy định không được áp dụng. Dự thảo không rút ngắn thời hạn điều tra vì vẫn phải bảo đảm yêu cầu chứng minh đầy đủ tội phạm; việc rút ngắn thời hạn chủ yếu thực hiện ở giai đoạn truy tố và xét xử.

Về luật hóa cơ chế xử lý vật chứng, tài sản theo Nghị quyết số 164/2024/QH15, dự thảo bổ sung quy định về xử lý tài sản số và giao liên ngành hướng dẫn chi tiết nhằm bảo đảm tính khả thi, đồng thời thiết lập cơ chế kiểm soát trong quá trình thực hiện.

Siết chặt căn cứ, thẩm quyền và cơ chế kiểm soát

Trình bày báo cáo ý kiến về Báo cáo giải trình, tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi), Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu cho biết, Thường trực Ủy ban cơ bản tán thành định hướng tiếp thu, chỉnh lý, song đề nghị tiếp tục làm rõ một số nội dung quan trọng.

Về biện pháp tạm giam, tại Điều 130, dự thảo quy định đối với tội ít nghiêm trọng chỉ có thể áp dụng tạm giam nếu bị can, bị cáo tiếp tục phạm tội hoặc bỏ trốn và bị bắt theo quyết định truy nã.

Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu trình bày báo cáo ý kiến về báo cáo giải trình, tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Bộ luật Tố tụng Hình sự (sửa đổi). (Ảnh: QH)

Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp nhận thấy việc sửa đổi nhằm tiếp tục thể chế hóa chủ trương xác định rõ căn cứ tạm giam, hạn chế áp dụng biện pháp này đối với một số loại tội phạm và thu hẹp phạm vi người có thẩm quyền quyết định. Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục nghiên cứu ý kiến của Bộ Công an, đánh giá kỹ tác động để bảo đảm quy định vừa phù hợp với chủ trương, vừa đáp ứng yêu cầu thực tiễn giải quyết vụ án.

Đối với biện pháp phong tỏa tài khoản, dự thảo quy định chỉ phong tỏa số tiền tương ứng với mức có thể bị phạt tiền, bị tịch thu tài sản hoặc phải bồi thường thiệt hại. Theo cơ quan thẩm tra, phong tỏa tài khoản là biện pháp nhằm ngăn chặn việc tẩu tán tài sản trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, do đó cần bảo đảm vừa đáp ứng yêu cầu xử lý vụ án, vừa bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể liên quan.

Thường trực Ủy ban đề nghị tiếp tục hoàn thiện quy định theo yêu cầu tại Nghị quyết số 34/2026/QH16, bảo đảm việc kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản đúng căn cứ, thẩm quyền, trình tự; bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người thứ ba ngay tình và không làm đình trệ hoạt động sản xuất, kinh doanh hợp pháp.

Đáng chú ý, dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) có sự thay đổi lớn trong chính sách hình sự đối với pháp nhân thương mại phạm tội, nhưng dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự cần cập nhật sửa đổi, bổ sung tương ứng các quy định về thủ tục tố tụng đối với pháp nhân thương mại.

Cơ quan thẩm tra đề nghị Viện Kiểm sát nhân dân tối cao phối hợp chặt chẽ với cơ quan chủ trì soạn thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), nghiên cứu điều chỉnh các quy định liên quan, bảo đảm thống nhất giữa luật nội dung và luật thủ tục; đồng thời làm rõ những vướng mắc phát sinh trong quá trình thi hành hai Bộ luật để lựa chọn phương án phù hợp.

Quang cảnh Phiên họp. (Ảnh: QH)

Về Nghị quyết thi hành Bộ luật, Thường trực Ủy ban cơ bản tán thành sự cần thiết ban hành nhằm bảo đảm áp dụng thống nhất, không làm gián đoạn việc giải quyết vụ việc, vụ án. Tuy nhiên, dự thảo Nghị quyết cần rà soát kỹ, bao quát đầy đủ các trường hợp chuyển tiếp, nhất là vụ việc, vụ án đã được thụ lý trước ngày Bộ luật có hiệu lực nhưng chưa giải quyết xong. Các quy định chuyển tiếp phải bảo đảm không ảnh hưởng đến giá trị pháp lý của những hoạt động tố tụng đã thực hiện và duy trì tính liên tục của quá trình giải quyết vụ án, vụ việc.

Dự thảo cũng luật hóa cơ chế xử lý sớm vật chứng, tài sản theo Nghị quyết số 164/2024/QH15; bổ sung hai biện pháp điều tra đặc biệt gồm bí mật kiểm soát việc vận chuyển, giao nhận tài sản, đồ vật liên quan đến tội phạm và bí mật đưa người vào tổ chức tội phạm. Đồng thời, dự thảo cho phép áp dụng các biện pháp điều tra đặc biệt ngay từ giai đoạn giải quyết nguồn tin về tội phạm.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu tại Phiên họp. (Ảnh: QH)

Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cho rằng các quy định này có thể góp phần đẩy nhanh, nâng cao độ chính xác của quá trình giải quyết vụ án; sớm đưa tài sản bị thu giữ vào lưu thông, tránh lãng phí. Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra lưu ý cơ chế xử lý sớm vật chứng, tài sản mới được thực hiện thí điểm 1,5 năm trong tổng thời gian thí điểm 3 năm; việc bổ sung hai biện pháp điều tra đặc biệt và mở rộng thời điểm áp dụng cũng là những nội dung lớn. Do đó, đề nghị Viện kiểm sát nhân dân tối cao báo cáo rõ với Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc các chính sách này làm cơ sở xem xét, cho ý kiến trước khi luật hóa.

Cùng với đó, Thường trực Ủy ban đề nghị tiếp tục rà soát việc phân định thẩm quyền tố tụng giữa Thủ trưởng các cơ quan tiến hành tố tụng với Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, bảo đảm rõ thẩm quyền, rõ trách nhiệm, tránh trùng lặp, lúng túng khi thực hiện.

Việc tiếp tục hoàn thiện dự thảo Bộ luật được đặt ra theo yêu cầu bảo đảm chính sách rõ hơn, căn cứ áp dụng và cơ chế kiểm soát chặt chẽ hơn, đồng thời nâng cao tính khả thi, bảo đảm đồng bộ, thống nhất với Bộ luật Hình sự và các quy định pháp luật có liên quan trước khi trình Quốc hội xem xét tại kỳ họp tới.