Bàn về điều kiện áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên phạm tội nhiều lần trong luật tư pháp người chưa thành niên

Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) đánh dấu bước phát triển trong chính sách tư pháp đối với người chưa thành niên phạm tội. Cơ chế xử lý chuyển hướng thể hiện định hướng ưu tiên giáo dục, phục hồi và tái hòa nhập cộng đồng, hạn chế thủ tục, chế tài tư pháp truyền thống khi đủ điều kiện. Để cơ chế này hiệu quả, pháp luật cần xác định giới hạn hợp lý, vừa tạo cơ hội sửa chữa sai lầm, vừa đáp ứng yêu cầu phòng ngừa tội phạm.

Điều 38 phân hóa điều kiện theo độ tuổi và mức độ nghiêm trọng. Theo điểm b khoản 1, người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi không được áp dụng xử lý chuyển hướng nếu phạm tội rất nghiêm trọng từ hai lần trở lên hoặc phạm nhiều tội rất nghiêm trọng. Theo điểm c khoản 2, người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi không được áp dụng nếu phạm tội nghiêm trọng do cố ý từ hai lần trở lên hoặc phạm nhiều tội nghiêm trọng do cố ý. Như vậy, nhà làm luật không loại trừ chung mọi trường hợp phạm tội nhiều lần, mà xác định ngưỡng gắn với độ tuổi và mức độ nghiêm trọng. Khoản 2 Điều 37 còn quy định người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng có thể được áp dụng xử lý chuyển hướng nếu không thuộc trường hợp loại trừ và đáp ứng đủ điều kiện luật định.

Vấn đề cần nghiên cứu là cơ sở và tính hợp lý của việc chưa có tiêu chí riêng để đánh giá trường hợp phạm tội ít nghiêm trọng nhiều lần. Đây không hẳn là khoảng trống pháp luật, vì người chưa thành niên vẫn phải đáp ứng các điều kiện chung tại Điều 39. Tuy nhiên, quy định chưa làm rõ cách đánh giá tính lặp lại của hành vi trong nhóm này, nên cần xem xét hoàn thiện cơ chế phân hóa điều kiện áp dụng.

Tình huống thực tiễn và vấn đề pháp lý đặt ra:

Từ ngày 09/3/2026 đến ngày 12/3/2026, các bị can A, B, C liên tiếp thực hiện 03 vụ trộm cắp tại nhiều địa bàn, chiếm đoạt tổng cộng 04 xe mô tô trị giá 42.000.000 đồng.

Cụ thể, ngày 09/3/2026, các bị can trộm 01 xe mô tô trị giá 8.000.000 đồng tại tỉnh A; ngày 10/3/2026 trộm tiếp 01 xe trị giá 9.000.000 đồng; ngày 12/3/2026, trộm 02 xe có tổng giá trị 25.000.000 đồng tại tỉnh B.

Trong 04 ngày, các bị can liên tiếp thực hiện nhiều vụ trộm với phương thức và mục đích chiếm đoạt tương tự, nhằm bán lấy tiền tiêu xài và có phương tiện đi lại.

Các bị can từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi bị khởi tố về tội trộm cắp tài sản theo khoản 1 Điều 173 Bộ luật Hình sự, thuộc loại tội ít nghiêm trọng. Về nguyên tắc, các bị can có thể được xem xét áp dụng xử lý chuyển hướng nếu đáp ứng đủ điều kiện và không thuộc trường hợp bị loại trừ.

Vấn đề không chỉ là số lần thực hiện hành vi, mà còn ở việc các hành vi diễn ra liên tiếp trong thời gian ngắn, với mục đích tương tự. Nếu chỉ căn cứ vào loại tội và các trường hợp loại trừ tại Điều 38, các bị can vẫn có thể được xem xét chuyển hướng khi đáp ứng điều kiện khác. Tuy nhiên, diễn biến này cũng đòi hỏi đánh giá liệu giáo dục, phục hồi tại cộng đồng có thể hạn chế nguy cơ tiếp tục phạm tội hay không.

Tình huống trên cho thấy hai hướng đánh giá. Hướng thứ nhất, chú trọng loại tội và căn cứ loại trừ trực tiếp: Nếu hành vi thuộc loại ít nghiêm trọng, không bị loại trừ và đáp ứng điều kiện luật định, người chưa thành niên có thể được xem xét chuyển hướng. Hướng thứ hai, chú trọng diễn biến hành vi, coi việc liên tiếp phạm tội trong thời gian ngắn là dấu hiệu cần đánh giá về nguy cơ tái phạm và hiệu quả giáo dục tại cộng đồng.

Hai cách tiếp cận không mâu thuẫn. Pháp luật cần tiêu chí đủ rõ để kết hợp việc xác định điều kiện luật định với đánh giá khả năng phục hồi. Điều 39 hiện quy định ba điều kiện: có chứng cứ xác định người chưa thành niên thực hiện hành vi phạm tội; người đó thừa nhận hành vi; và đồng ý bằng văn bản về việc xử lý chuyển hướng. Các điều kiện này cần thiết nhưng chưa trực tiếp giải quyết việc đánh giá tính lặp lại và khả năng giáo dục, phục hồi trong trường hợp phạm tội ít nghiêm trọng nhiều lần.

Vì vậy, nội dung cần hoàn thiện không phải là mặc nhiên bổ sung căn cứ cấm mới, mà là làm rõ cơ chế đánh giá trường hợp đặc thù này. Việc xem xét chuyển hướng cần dựa trên cả phân loại tội phạm và những yếu tố liên quan đến mục tiêu giáo dục, phục hồi.

Thiếu tiêu chí cụ thể có thể khiến việc xem xét chuyển hướng thiên về điều kiện hình thức, chưa phản ánh tính lặp lại của hành vi. Ngược lại, loại trừ tuyệt đối chỉ căn cứ vào số lần phạm tội có thể loại bỏ cả những người vẫn có khả năng phục hồi nếu được hỗ trợ, giám sát phù hợp.

Do đó, bất cập cần giải quyết là cơ chế đánh giá chưa rõ, chứ chưa đủ cơ sở để kết luận mọi trường hợp phạm tội ít nghiêm trọng từ hai lần trở lên đều phải bị loại trừ. Vụ việc ba lần trộm cắp trong bốn ngày minh họa vấn đề, nhưng không đại diện cho mọi trường hợp. Pháp luật cần cơ chế đánh giá thống nhất, đồng thời cá thể hóa theo đặc điểm và điều kiện của từng người chưa thành niên.

Tác giả đề xuất hoàn thiện quy định về điều kiện áp dụng xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên phạm tội nhiều lần: Cần nghiên cứu bổ sung tiêu chí đánh giá bắt buộc đối với người chưa thành niên phạm tội ít nghiêm trọng nhiều lần, thay vì mặc nhiên loại trừ khả năng xử lý chuyển hướng. Cơ quan có thẩm quyền cần xem xét tính chất, diễn biến và khoảng cách giữa các lần phạm tội; nguyên nhân, điều kiện phạm tội; thái độ sửa chữa sai lầm và khả năng khắc phục hậu quả; điều kiện giáo dục, giám sát tại cộng đồng; nguy cơ tiếp tục phạm tội. Trên cơ sở đó, lựa chọn biện pháp phù hợp với từng trường hợp.

Phạm tội nhiều lần phải là yếu tố bắt buộc xem xét, nhưng không tự thân là căn cứ loại trừ xử lý chuyển hướng. Quyết định cần dựa trên điều kiện luật định và kết quả đánh giá cụ thể về khả năng giáo dục, phục hồi; đồng thời nêu rõ căn cứ để hạn chế tùy nghi.

Về kỹ thuật lập pháp, có thể nghiên cứu bổ sung vào Điều 39 Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định: “Đối với người chưa thành niên phạm tội ít nghiêm trọng từ hai lần trở lên, khi xem xét áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng, cơ quan có thẩm quyền phải đánh giá tính chất, diễn biến của các hành vi phạm tội; nguyên nhân, điều kiện phạm tội; thái độ sửa chữa sai lầm; khả năng giáo dục, giám sát tại cộng đồng và nguy cơ tiếp tục phạm tội. Việc quyết định áp dụng hoặc không áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng phải căn cứ vào các điều kiện luật định và kết quả đánh giá cụ thể đối với người chưa thành niên.”

Đồng thời, cần rà soát tính thống nhất với quy định về điều tra xã hội và trình tự xem xét xử lý chuyển hướng; hướng dẫn nội dung, cách thể hiện kết quả đánh giá trong hồ sơ để bảo đảm đánh giá thực chất, có căn cứ và hạn chế tùy nghi.