Xác định quyền nuôi con khi cha mẹ ly hôn căn cứ vào “lợi ích tốt nhất của trẻ”: Nghiên cứu, so sánh pháp luật Việt Nam và Trung Quốc

1. Xác định quyền nuôi con khi cha mẹ ly hôn căn cứ vào “lợi ích tốt nhất của trẻ” theo pháp luật Trung Quốc

Trung Quốc đã phê chuẩn Tuyên ngôn quốc tế về quyền trẻ em vào năm 1992 và cam kết thực hiện Công ước này trong phạm vi quyền tài phán trong nước. Theo Điều 3 Công ước, “lợi ích tốt nhất của trẻ” là yếu tố được xem xét chính trong tất cả các quyết định liên quan đến trẻ em. Pháp luật Trung Quốc đã nội luật hoá các nguyên tắc của Công ước này trong hệ thống pháp luật quốc gia. Điều đó được thể hiện rõ nét thông qua các quy định của Bộ luật Dân sự (BLDS) năm 2020, Luật bảo vệ người chưa thành niên năm 2020. Các khái niệm, mục đích và nhiệm vụ cơ bản của BLDS Trung Quốc (phần quan hệ cha, mẹ, con) tập trung vào lợi ích tốt nhất của trẻ, chú trọng bảo vệ và giáo dục con chưa thành niên, nhấn mạnh nghĩa vụ và trách nhiệm của cha mẹ.

Khi giải quyết vụ việc ly hôn, “phán quyết ly hôn của Tòa án Trung Quốc thường bao gồm 03 vấn đề: Xác định mối quan hệ ly hôn, phân chia tài sản chung và quyền nuôi con”. Việc chấm dứt quan hệ vợ chồng nhìn chung không ảnh hưởng đến nghĩa vụ và quyền của cha mẹ đối với con. Tinh thần này được ghi nhận cụ thể tại Điều 1084 BLDS Trung Quốc năm 2020. Theo đó, “quan hệ giữa cha mẹ và con không bởi vì cha mẹ ly hôn mà chấm dứt. Sau ly hôn, bất luận con do cha hay mẹ trực tiếp nuôi dưỡng vẫn là con của hai bên cha mẹ. Sau ly hôn, cha mẹ vẫn có quyền lợi và nghĩa vụ nuôi dưỡng, giáo dục, bảo vệ đối với con”. Theo hướng tương tự, khoản 2 Điều 68 Luật hôn nhân và gia đình (HN&GĐ) Việt Nam năm 2014 khẳng định “con sinh ra không phụ thuộc vào tình trạng hôn nhân của cha mẹ đều có quyền và nghĩa vụ như nhau đối với cha mẹ của mình được quy định tại Luật này, BLDS và các luật khác có liên quan”.

Đảm bảo quyền được chăm sóc, nuôi dưỡng của trẻ sau khi cha mẹ ly hôn và xác định người trực tiếp nuôi con là nội dung pháp lý bắt buộc khi giải quyết các tranh chấp, yêu cầu về HN&GĐ tại Trung Quốc. Trong đó, căn cứ “lợi ích tốt nhất của trẻ” được pháp luật quốc gia này chú trọng xem xét khi đưa ra phán quyết về quyền nuôi con. Cụ thể, Điều 1084 BLDS Trung Quốc năm 2020 ghi nhận: “Sau ly hôn, con chưa đủ 02 tuổi do mẹ trực tiếp nuôi dưỡng là nguyên tắc. Con đã đủ 02 tuổi, nếu hai bên cha mẹ thoả thuận bất thành về vấn đề nuôi dưỡng thì do Toà án nhân dân căn cứ vào tình hình cụ thể của hai bên, dựa theo nguyên tắc có lợi nhất cho con vị thành niên để đưa ra phán quyết. Nếu con từ đủ 08 tuổi thì phải tôn trọng ý nguyện chân thực của con”. Theo đó, nguyên tắc có lợi nhất cho con chưa thành niên chính là căn cứ tiên quyết để Toà án đưa ra phán quyết sau cùng và là một phần không thể thiếu trong hệ thống pháp luật Trung Quốc, với hiệu lực xét xử bắt buộc tại các Tòa án trong nước, cũng như được trích dẫn nhiều nhất trong các nguyên tắc nhân quyền quốc tế.

Thực tiễn tư pháp của Trung Quốc chỉ ra rằng, nguyên tắc này đã trở thành một khái niệm tư pháp được công nhận và đóng vai trò quan trọng trong việc áp dụng tư pháp khác biệt với các nguyên tắc nhân quyền quốc tế khác. So với Luật hôn nhân Trung Quốc năm 1980, sửa đổi, bổ sung năm 2001, quy định trên của BLDS Trung Quốc năm 2020 thể hiện sự tiến bộ rõ rệt trong việc bảo vệ lợi ích tốt nhất của trẻ. Bởi lẽ, trước đây, Điều 36 (đoạn thứ 3) Luật hôn nhân năm 1980, sửa đổi, bổ sung năm 2001 chỉ quy định nếu cha mẹ có tranh chấp về việc nuôi con đã cai sữa thì Tòa án nhân dân ra phán quyết căn cứ vào quyền, lợi ích của con và điều kiện thực tế của cha, mẹ. Tòa án tối cao Trung Quốc đã ban hành Giải thích tư pháp cụ thể đối với nội dung trên như sau: Trẻ em trên 02 tuổi mà cha, mẹ có tranh chấp quyền nuôi con, nếu cha hoặc mẹ đáp ứng một trong các điều kiện sau đây thì có thể được ưu tiên quyền nuôi con sau ly hôn: i) Đã phẫu thuật triệt sản hoặc bị mất khả năng sinh sản vì lý do khác; ii) Đã chung sống với trẻ từ lâu và việc thay đổi hoàn cảnh hiện tại rõ ràng không có lợi cho việc nuôi dưỡng trẻ; iii) Bên vợ (chồng) được ưu tiên xem xét khi không có con và bên còn lại có con khác (thường là con riêng hoặc con nuôi); iv) Bên vợ (chồng) còn lại mắc bệnh truyền nhiễm mãn tính hoặc bệnh hiểm nghèo khác không có lợi cho con nên không thích hợp để con ở chung; v) Cha mẹ của họ (tức ông bà của trẻ) đã chăm sóc trẻ trước đây và tiếp tục vai trò là người chăm sóc trẻ trong tương lai. Thông qua cơ chế này có thể thấy, Tòa án không chỉ tập trung vào xem xét quyền lợi của người con, mà còn dành sự ưu tiên cho cha, mẹ của trẻ trong quyết định về quyền nuôi con trong những tình huống đặc thù. Trong khi đó, BLDS Trung Quốc năm 2020 nêu rõ nguyên tắc “có lợi nhất cho con”, hay nói cách khác, quyền lợi về mọi mặt của con phải là yếu tố then chốt khi quyết định về quyền nuôi con.

Bên cạnh BLDS năm 2020 (Quyển thứ năm), các vấn đề liên quan đến bảo vệ quyền lợi của con chưa thành niên tại Trung Quốc còn được ghi nhận trong một đạo luật riêng - Luật bảo vệ người chưa thành niên năm 1991, sửa đổi, bổ sung năm 2020; căn cứ xác định người trực tiếp nuôi con khi cha mẹ ly hôn cũng được dự liệu trong văn bản này. Theo Điều 4 đạo luật trên, “việc bảo vệ người chưa thành niên phải tuân thủ nguyên tắc vì lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên. Việc giải quyết vấn đề có liên quan đến người chưa thành niên phải bảo đảm các yêu cầu sau đây: (1) Đưa ra những biện pháp bảo vệ đặc biệt và ưu tiên cho người chưa thành niên; (2) Tôn trọng phẩm giá cá nhân của người chưa thành niên; (3) Bảo vệ quyền riêng tư và thông tin cá nhân của người chưa thành niên; (4) Phù hợp với quy luật tự nhiên và đặc điểm phát triển lành mạnh về thể chất và tâm lý của người chưa thành niên; (5) Lắng nghe ý kiến của người chưa thành niên; (6) Kết hợp bảo vệ với giáo dục”. Đây là những tư tưởng, cơ chế pháp lý mang tính chất định hướng trong việc giải quyết các vấn đề liên quan đến quyền lợi của người chưa thành niên ở Trung Quốc và việc xác định người trực tiếp nuôi con khi cha mẹ ly hôn cũng không được vượt ra khỏi những nguyên tắc này. Song, có quan điểm cho rằng, “các tiêu chuẩn này đề cập đến bức tranh tổng thể về việc bảo vệ trẻ chưa thành niên và quá trừu tượng”. Tuy nhiên, theo quan điểm của tác giả, vì là nguyên tắc pháp lý nên việc ghi nhận theo hướng nêu trên trong chừng mực nhất định là chấp nhận được và khi ban hành các quy định điều chỉnh đối với từng vấn đề cụ thể thì phải dựa trên tinh thần phù hợp và không được trái với các nguyên tắc cơ bản này.

Điều chỉnh vấn đề xác định quyền nuôi con khi cha mẹ ly hôn, Điều 24 Luật bảo vệ người chưa thành niên năm 1991, sửa đổi, bổ sung năm 2020 ghi nhận “khi cha, mẹ của người chưa thành niên ly hôn thì phải giải quyết thỏa đáng việc nuôi dưỡng, giáo dục, thăm nom, tài sản và các vấn đề khác của con chưa thành niên và lắng nghe ý kiến của những người chưa thành niên có khả năng bày tỏ nguyện vọng. Không được tranh giành quyền nuôi con bằng cách bắt cóc, giấu trẻ em chưa thành niên”. Về căn cứ xác định người trực tiếp nuôi con, Điều 107 Luật bảo vệ người chưa thành niên năm 1991, sửa đổi, bổ sung năm 2020 quy định: “Khi xét xử vụ án ly hôn liên quan đến quyền nuôi con chưa thành niên, Tòa án nhân dân phải tôn trọng nguyện vọng thực sự của con chưa thành niên đã đủ 8 tuổi và giải quyết vụ việc theo quy định của pháp luật căn cứ vào hoàn cảnh cụ thể của mỗi bên và theo nguyên tắc có lợi nhất cho người chưa thành niên”. Như vậy, một lần nữa, nguyên tắc vì lợi ích tốt nhất của con chưa thành niên được pháp luật quy định là căn cứ Tòa án phải tuân thủ trong việc giải quyết quyền nuôi con.

Việc ghi nhận nguyên tắc “lợi ích tốt nhất của trẻ” trở thành cơ sở giá trị quan trọng khi Tòa án xem xét điều kiện, hành vi cụ thể của nguyên đơn, bị đơn có tốt cho sức khoẻ thể chất và tinh thần của trẻ hay không. Việc áp dụng nguyên tắc “vì lợi ích tốt nhất của trẻ” đã bù đắp cho những phạm vi không thể tiếp cận của các quy định liên quan. Thực tế cho thấy, đời sống mỗi gia đình là khác nhau, nên khó có thể đưa ra các quy định “cứng” để áp dụng. Thay vào đó, việc thừa nhận một nguyên tắc góp phần giúp cơ quan tài phán linh hoạt trong thực tiễn xét xử là một ưu điểm pháp lý đáng lưu tâm. Song, nhằm tạo sự thống nhất trong thực tiễn tư pháp, việc đưa ra bộ tiêu chí xác định “lợi ích tốt nhất của trẻ” vẫn là việc làm cần thiết.

Trong một khảo sát về 300 vụ việc ly hôn tại Trung Quốc, “tính liên tục và ổn định của hoàn cảnh sống” là tiêu chí được xem xét phổ biến (153 vụ), chiếm tỷ lệ hơn 50% số mẫu khảo sát. Điều đó có nghĩa là ưu tiên của Tòa án là duy trì hiện trạng của trẻ, bao gồm sự chăm sóc liên tục của cùng một người (cha, mẹ, ông, bà và những người thân khác), tính liên tục của môi trường sống và học tập, cũng như sự ổn định của lối sống và cấu trúc gia đình; tiếp theo, khả năng của mỗi bên cha, mẹ (năng lực tài chính, trình độ giáo dục, khả năng cung cấp một môi trường y tế và giáo dục tốt cho trẻ) là yếu tố được Tòa án xem xét trong 64 vụ việc được nghiên cứu. Theo tác giả, việc ưu tiên 02 tiêu chí này là hợp lý, góp phần đảm bảo sự phát triển của trẻ, tránh những sự thay đổi không đáng có trong đời sống.

Một báo cáo phân tích ở Trung Quốc cho thấy, nhiều phụ nữ được trao quyền nuôi con hơn nam giới vì mục đích “lợi ích tốt nhất của trẻ” và bảo vệ quyền lợi của phụ nữ; trẻ càng nhỏ thì khả năng người mẹ được trao quyền trực tiếp nuôi con càng lớn. Nhằm bảo vệ quyền làm mẹ, Điều 1084 BLDS Trung Quốc năm 2020 ghi nhận “con chưa đủ 02 tuổi do mẹ trực tiếp nuôi dưỡng là nguyên tắc”. Quy định này cho thấy sự gần gũi giữa hệ thống pháp luật Việt Nam và pháp luật Trung Quốc. Cụ thể, khoản 3 Điều 81 Luật HN&GĐ năm 2014 cũng khẳng định “con dưới 36 tháng tuổi được giao cho mẹ trực tiếp nuôi, trừ trường hợp người mẹ không đủ điều kiện để trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con hoặc cha mẹ có thỏa thuận khác phù hợp với lợi ích của con”. Hướng ghi nhận của pháp luật Việt Nam và Trung Quốc thể hiện tính nhân văn của luật pháp bởi “sự gắn kết giữa mẹ và con là mạnh mẽ nhất trong khoảng thời gian con từ dưới 03 tuổi. Sau cột mốc này, người con dần có khả năng thích nghi với sự không hiện diện của mẹ vì đã có nền tảng xây dựng kết nối tình cảm trước đó và có niềm tin về đoàn tụ giữa mẹ và con”. Tuy nhiên, trong một số trường hợp luật định, vì “lợi ích tốt nhất của trẻ”, trẻ có thể không được giao cho mẹ trực tiếp nuôi dưỡng.

2. Pháp luật Việt Nam về xác định quyền nuôi con khi cha mẹ ly hôn căn cứ vào quyền lợi về mọi mặt của con dưới góc độ so sánh với pháp luật Trung Quốc

Nguyên tắc “bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ em” được ghi nhận tại khoản 3 Điều 5 Luật trẻ em năm 2016, sửa đổi, bổ sung năm 2018. Trong khi đó, Luật HN&GĐ năm 2014 lại không sử dụng thuật ngữ “lợi ích tốt nhất của trẻ”, mà chỉ ghi nhận việc giao con cho cha hay mẹ nuôi dưỡng sẽ do Tòa án quyết định căn cứ vào “quyền lợi về mọi mặt của con”. Điều này có thể lý giải bởi việc giải quyết quyền nuôi con khi cha mẹ ly hôn trong pháp luật Việt Nam không chỉ được áp dụng đối với trẻ em, mà quyền lợi của con từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi và con thành niên mất năng lực hành vi dân sự, không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình cũng được xem xét. Theo khoản 2 Điều 81 Luật HN&GĐ năm 2014, trường hợp vợ chồng không thoả thuận được về người trực tiếp nuôi con thì Tòa án quyết định giao con cho một bên trực tiếp nuôi căn cứ vào quyền lợi về mọi mặt của con; nếu con từ đủ 07 tuổi trở lên thì phải xem xét nguyện vọng của con. Thông qua các quy định trên, có thể thấy “quyền lợi về mọi mặt của con” chính là cơ sở quyết định người trực tiếp nuôi con khi cha mẹ ly hôn trong pháp luật Việt Nam. Việc hỏi ý kiến của con từ đủ 07 tuổi trở lên là thủ tục tố tụng mang tính bắt buộc, nhưng yếu tố quyết định vẫn là quyền lợi về mọi mặt của con. Về bản chất, việc hỏi ý kiến của con cũng có thể được coi như một trong những tiêu chí để đánh giá quyền lợi về mọi mặt của con. Ở góc độ chung, pháp luật Việt Nam và pháp luật Trung Quốc đều đặt lợi ích của con là yếu tố được quan tâm hàng đầu khi quyết định về quyền nuôi con trong vụ việc ly hôn.

Tuy nhiên, tiêu chí xác định thế nào là “quyền lợi về mọi mặt của con” chưa được Luật HN&GĐ năm 2014 và các văn bản hướng dẫn thi hành trước đây làm rõ. Điều này gây khó khăn cho cơ quan tố tụng trong việc quyết định về quyền nuôi con khi giải quyết vụ việc ly hôn. Trước thực tế này, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Nghị quyết số 01/2024/NQ-HĐTP ngày 16/5/2024 hướng dẫn áp dụng một số quy định của pháp luật trong giải quyết vụ việc về HN&GĐ (Nghị quyết số 01/2024); trong đó, khoản 1 Điều 6 đã đưa ra các tiêu chí khi xem xét “quyền lợi về mọi mặt của con”. Tất cả các tiêu chí được liệt kê đều đặt quyền lợi của con ở trung tâm. Đây là cơ chế pháp lý mới được ban hành nên chưa thể đánh giá được tính hiệu quả, khả thi của quy định. Tuy nhiên, nếu nhìn nhận một cách tổng thể thì có thể xem đây như một sự tiến bộ trong hoạt động xây dựng và áp dụng pháp luật tại nước ta và là giải pháp kịp thời góp phần bảo vệ quyền lợi của con khi cha mẹ ly hôn trong bối cảnh hiện nay, đưa pháp luật Việt Nam tiệm cận với pháp luật các quốc gia trên thế giới.

Mặc dù có rất nhiều yếu tố có thể được áp dụng để đánh giá “quyền lợi về mọi mặt của con”, song thực tiễn xét xử các tranh chấp về quyền nuôi con tại Tòa án đã cho thấy, căn cứ về “sự ổn định về môi trường sống” và “điều kiện thực tế của cha, mẹ” (quy định tại điểm a, điểm đ khoản 1 Điều 6 Nghị quyết số 01/2024) là những yếu tố được xem xét phổ biến khi quyết định quyền nuôi con. Ví dụ: Trong Bản án số 08/2024/HNGĐ-PT, Tòa án đã quyết định giao con cho chị T (bị đơn) trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng với nhận định “chị T có kinh tế ổn định, làm việc tại công ty TNHH M ở khu công nghiệp V, thời gian làm việc trong giờ hành chính, có thời gian để chăm sóc con chung, có chỗ ở cùng với mẹ ruột chị T tại thôn B, xã B. Bên cạnh đó, cháu B và P đã sinh sống ổn định với chị T1, các cháu còn nhỏ nên cần sự quan tâm, chăm sóc, giáo dục của người mẹ nhiều hơn”.

Trong một vụ việc khác, Tòa án cho rằng “để đảm bảo sự ổn định về tinh thần và học tập của cháu B, tránh những xáo trộn không cần thiết nên tiếp tục giao cháu B cho anh H nuôi dưỡng là phù hợp” trong bối cảnh cả chị D và anh H đều có đủ điều kiện về thu nhập cũng như tình cảm, sự quan tâm, chăm sóc đối với con chung.

Có thể thấy, “sự ổn định về môi trường sống” là yếu tố then chốt được Tòa án các cấp xét đến khi đưa ra phán quyết về quyền nuôi con bên cạnh điều kiện tài chính của cha, mẹ (tương tự khảo sát được thực hiện trong một nghiên cứu ở Trung Quốc đã được đề cập tại mục 1 và quy định tại Giải thích tư pháp Luật hôn nhân Trung Quốc năm 1980, sửa đổi, bổ sung năm 2001).

3. Một số đề xuất, kiến nghị

Không thể phủ nhận việc liệt kê hàng loạt các tiêu chí để cơ quan tố tụng xem xét khi giải quyết quyền nuôi con tại Nghị quyết số 01/2024 là việc làm thiết thực. Tuy nhiên, theo tác giả, để tạo tính đồng bộ trong thực tiễn giải quyết các tranh chấp về quyền nuôi con khi cha mẹ ly hôn, Tòa án cần ưu tiên xem xét 02 tiêu chí về điều kiện, khả năng thực tế của cha, mẹ và tính ổn định trong môi trường sống của trẻ trước khi tính đến các yếu tố khác có liên quan. Bởi lẽ, con chưa thành niên chưa có sự phát triển hoàn thiện về nhận thức, tâm lý, nên việc đánh giá các yếu tố về sự quan tâm, gắn bó giữa con với cha mẹ chỉ mang tính chất “định tính” và việc “đo lường” sự quan tâm của mỗi bên dành cho con là không khả thi. Trong khi đó, thu nhập, điều kiện thực tế hay sự ổn định trong môi trường sống là những căn cứ mà Tòa án hoàn toàn có thể đánh giá, xem xét dựa trên các tài liệu, chứng cứ do các bên đương sự cung cấp. Điều này có thể tạo cơ chế dễ dàng, thuận tiện hơn cho Thẩm phán trong quá trình xét xử.

Mặc dù Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao ban hành nghị quyết hướng dẫn các tiêu chí để đánh giá “quyền lợi về mọi mặt của con”, nhưng Luật HN&GĐ năm 2014 vẫn cần có sự sửa đổi, bổ sung phù hợp nhằm tạo tiền đề pháp lý minh bạch, cụ thể cho cơ quan tài phán trong quá trình áp dụng pháp luật giải quyết quyền nuôi con. Vì lẽ đó, trên cơ sở tham khảo pháp luật Trung Quốc, tác giả kiến nghị sửa đổi, bổ sung khoản 2 Điều 81 Luật HNGĐ năm 2014 theo hướng: “Vợ, chồng thỏa thuận về người trực tiếp nuôi con, nghĩa vụ, quyền của mỗi bên sau khi ly hôn đối với con; trường hợp không thỏa thuận được thì Tòa án quyết định giao con cho một bên trực tiếp nuôi căn cứ vào điều kiện thực tế của cha mẹ, bảo đảm sự ổn định về môi trường sống, giáo dục của con và vì lợi ích tốt nhất của con; nếu con từ đủ 07 tuổi trở lên thì phải xem xét nguyện vọng của con”.

Bên cạnh đó, Luật trẻ em năm 2016, sửa đổi, bổ sung năm 2018 ghi nhận nguyên tắc “bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ em trong các quyết định liên quan đến trẻ em”, song nguyên tắc này chỉ được áp dụng đối với một nhóm chủ thể, đó là trẻ em - người dưới 16 tuổi. Còn nhóm đối tượng từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi hoặc người từ đủ 18 tuổi nhưng bị mất năng lực hành vi dân sự, không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình thì chỉ được bảo vệ bởi những cơ chế mang tính rải rác, thiếu sự đồng bộ, thống nhất. Việc giải quyết quyền lợi cho con chung khi cha mẹ ly hôn không chỉ nhằm vào nhóm đối tượng là trẻ em, mà còn cần bao gồm người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi và thậm chí là con thành niên nếu thuộc trường hợp mất năng lực hành vi dân sự, không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình. Do đó, tiếp thu kinh nghiệm từ pháp luật Trung Quốc, tác giả cho rằng cần ban hành nguyên tắc mang tính chất định hướng trong giải quyết các vấn đề liên quan đến con chưa thành niên, con đã thành niên không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình, trong đó bao gồm việc xác định người trực tiếp nuôi con khi cha mẹ ly hôn. Trên tinh thần này, tác giả kiến nghị bổ sung khoản 4a Điều 2 Luật HN&GĐ năm 2014 theo hướng: “... 4a. Việc bảo vệ người chưa thành niên, người đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự, không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình phải bảo đảm nguyên tắc vì lợi ích tốt nhất của người đó”.

Ngô Khánh Tùng

Theo Tạp chí Kiểm sát in số 23/2024

---------------------------
Tài liệu tham khảo:
1. Dezhi Wang, Bixing Wang (2021), “A Judicial Empirical Study on the Principle of “the Best Interests of the Child” - From the Principles of National Conventions to the Building of Adjudication Norms”, Journal of Human Rights, vol.20, no.6.
2. Jianghao Xia (2020), “The Best Interests of the Child Principle in Residence Disputes after Parental Divorce in China”, International Journal of Law, Policy and the Family, vol.34, no.02.
3. Đặng Thanh Hoa, Trần Thị Thu Hằng (2022), “Xác định quyền của cha được nuôi con dưới 36 tháng tuổi khi mẹ không trực tiếp nuôi dưỡng”, http://www.lapphap.vn/Pages/tintuc/tinchitiet.aspx?tintucid=211157, truy cập ngày 18/7/2024.
4. Lê Khánh Linh và các tác giả khác (2021), BLDS Trung Quốc (bản dịch và lược giải), Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội.
5. Wenting You (2023), “Parent-Child Relationship in the Civil Code of China”, Laws, vol.12, no.01, p.2.
6. Zhiguo Zhang (2023), “The Enforcement of Child Custody in China: Dilemma and Solution”, Chinese Studies, no.12.
7. https://landwise-production.s3.amazonaws.com/2022/03/China_Marriage-law_1981-amed-2001-1.pdf, truy cập ngày 18/7/2024.
8. https://www.gov.cn/xinwen/2020-10/18/content_5552113.htm, truy cập ngày 18/7/2024.