Nâng cao hiệu quả điều tra tội phạm lừa đảo chiếm đoạt tài sản sử dụng công nghệ cao trong bối cảnh chuyển đổi số

Nghiên cứu Báo cáo tổng kết năm 2025 của Văn phòng Cơ quan Cảnh sát điều tra (CSĐT) - C01, Bộ Công an cho thấy: Trong năm 2025, toàn quốc xảy ra 6.787 vụ lừa đảo chiếm đoạt tài sản với 4.573 đối tượng; cơ quan chức năng đã khởi tố 5.435 vụ (đạt 80,07%), 3.175 bị can. Mặc dù, số vụ việc đã được kiềm chế song thực tiễn cho thấy loại tội phạm này vẫn tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp. Trong cơ cấu phương thức thực hiện, các thủ đoạn truyền thống xảy ra 2.562 vụ (chiếm 37,74%), trong khi đó các hành vi sử dụng công nghệ cao chiếm ưu thế với 4.118 vụ (60,67%), 2.035 đối tượng, cho thấy xu hướng chuyển dịch rõ nét từ phương thức trực tiếp sang phương thức phạm tội trên không gian mạng.

Đáng chú ý, các hành vi lừa đảo sử dụng công nghệ cao không chỉ gia tăng về số lượng mà còn ngày càng tinh vi, có tổ chức và mang tính xuyên quốc gia. Các  đối tượng thường giả mạo cơ quan, tổ chức như Công an, ngân hàng… để gọi điện, nhắn tin, dẫn dắt bị hại vào các kịch bản lừa đảo nhằm chiếm đoạt tài sản; hoặc lợi dụng các nền tảng mạng xã hội để kết bạn, tạo dựng quan hệ tình cảm, sau đó dụ dỗ đầu tư vào các ứng dụng chứng khoán, tiền ảo giả mạo. Bên cạnh đó, nhiều đối tượng sử dụng công nghệ để cắt ghép hình ảnh, tạo video giả mạo, chiếm quyền sử dụng tài khoản mạng xã hội, từ đó lừa đảo người thân của bị hại. Một số đường dây tội phạm có sự câu kết với các đối tượng nước ngoài, tổ chức hoạt động tại các quốc gia khác nhưng hướng tới người bị hại tại Việt Nam hoặc ngược lại, làm gia tăng tính chất phức tạp trong công tác phát hiện, điều tra, xử lý.

Bên cạnh đó, các thủ đoạn phạm tội mới tuy chiếm tỷ lệ không lớn với 107 vụ (1,58%), 184 đối tượng, nhưng có xu hướng lợi dụng các chính sách mới của Nhà nước và những vấn đề xã hội được quan tâm để thực hiện hành vi lừa đảo. Thực trạng trên cho thấy, tội phạm lừa đảo chiếm đoạt tài sản sử dụng công nghệ cao đang phát triển theo hướng chuyên nghiệp, có tổ chức, sử dụng triệt để thành tựu khoa học - công nghệ, đặt ra những yêu cầu mới, ngày càng cao đối với hoạt động điều tra hình sự trong tình hình hiện nay.

Trước hết, đặc điểm nổi bật của loại tội phạm này là tính chất phi tiếp xúc, các đối tượng và bị hại không gặp mặt trực tiếp, toàn bộ quá trình phạm tội được thực hiện thông qua các phương tiện điện tử, không gian mạng, khiến việc xác định nhân thân, lai lịch đối tượng gặp nhiều trở ngại. Thực tế này đòi hỏi Điều tra viên phải có trình độ, kỹ năng trong thu thập, bảo quản, phân tích và đánh giá dữ liệu điện tử, bảo đảm giá trị pháp lý của chứng cứ trong quá trình chứng minh tội phạm. Bên cạnh đó, tính chất phân tán về không gian cũng là một khó khăn lớn trong điều tra loại tội phạm này. Điều này không chỉ gây khó khăn trong việc thu thập chứng cứ mà còn đặt ra yêu cầu cao về phối hợp giữa các lực lượng trong nước và hợp tác quốc tế trong điều tra hình sự.

Ngoài ra, thủ đoạn đối phó của các đối tượng ngày càng tinh vi, có sự chuẩn bị kỹ lưỡng nhằm gây khó khăn cho cơ quan điều tra. Các đối tượng thường xuyên thay đổi tài khoản, sử dụng sim rác, tài khoản ảo, phần mềm ẩn danh, mạng riêng ảo (VPN), đồng thời nhanh chóng xóa bỏ dữ liệu, dấu vết sau khi thực hiện hành vi phạm tội. Những đặc điểm này khiến quá trình điều tra không chỉ dừng lại ở việc làm rõ hành vi phạm tội mà còn phải tập trung xác định, truy vết dòng tiền, phong tỏa tài sản kịp thời, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng chức năng và áp dụng linh hoạt các biện pháp nghiệp vụ, tố tụng trong điều kiện chuyển đổi số.

Bên cạnh những khó khăn, thách thức nêu trên, thực tiễn điều tra cũng cho thấy một số kết quả tích cực bước đầu trong đấu tranh với loại tội phạm này. Nhiều vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản sử dụng công nghệ cao đã được phát hiện, triệt phá kịp thời, góp phần cảnh báo, răn đe và hạn chế thiệt hại cho người dân. Cùng với đó, công tác phối hợp giữa các lực lượng chức năng từng bước được tăng cường. Thông qua phối hợp, nhiều nguồn thông tin, dữ liệu quan trọng đã được khai thác, phục vụ hiệu quả cho việc truy vết đối tượng, xác định dòng tiền và thu thập chứng cứ điện tử. Trong một số vụ án điển hình, cơ quan chức năng đã kịp thời phong tỏa tài khoản, ngăn chặn giao dịch, góp phần thu hồi một phần tài sản bị chiếm đoạt, giảm thiểu thiệt hại cho bị hại.

Tuy nhiên, nhìn tổng thể, hiệu quả điều tra loại tội phạm này vẫn chưa tương xứng với yêu cầu thực tiễn. Tỷ lệ phát hiện, làm rõ đối tượng trong các vụ án sử dụng công nghệ cao vẫn còn hạn chế so với số vụ việc xảy ra; việc thu hồi tài sản bị chiếm đoạt gặp nhiều khó khăn do đặc điểm luân chuyển nhanh, phân tán của dòng tiền. Một số vụ án kéo dài thời gian điều tra do vướng mắc trong thu thập, giám định dữ liệu điện tử hoặc trong quá trình phối hợp với các cơ quan, tổ chức có liên quan.

Những hạn chế nêu trên xuất phát từ một số nguyên nhân chủ yếu có liên quan trực tiếp đến yêu cầu triển khai các giải pháp. Trước hết, năng lực, trình độ của một bộ phận Điều tra viên chưa theo kịp sự phát triển nhanh của công nghệ và phương thức, thủ đoạn phạm tội mới, dẫn đến lúng túng trong nhận diện, thu thập và đánh giá chứng cứ điện tử. Bên cạnh đó, việc áp dụng các biện pháp nghiệp vụ, tố tụng trong khai thác dữ liệu điện tử và truy vết dòng tiền ở một số nơi còn chưa đồng bộ, làm giảm hiệu quả xử lý vụ án. Ngoài ra, cơ chế phối hợp giữa các lực lượng trong nước và hợp tác quốc tế trong điều tra tội phạm sử dụng công nghệ cao vẫn còn những hạn chế nhất định, chưa đáp ứng yêu cầu xử lý các vụ án có yếu tố xuyên biên giới. Công tác tuyên truyền, phòng ngừa xã hội ở một số địa bàn chưa thực sự hiệu quả, dẫn đến người dân còn dễ bị lợi dụng. Những nguyên nhân này đặt ra yêu cầu phải triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả đấu tranh với loại tội phạm này trong tình hình hiện nay.

Xuất phát từ thực tiễn nêu trên, để nâng cao hiệu quả điều tra tội phạm lừa đảo chiếm đoạt tài sản sử dụng công nghệ cao trong bối cảnh chuyển đổi số, cần tập trung triển khai đồng bộ một số giải pháp trọng tâm sau đây:

Một là, nâng cao nhận thức và năng lực chuyên môn, nghiệp vụ cho đội ngũ Điều tra viên trong phát hiện, thu thập, đánh giá chứng cứ đối với loại tội phạm này. Yêu cầu đặt ra là Điều tra viên không chỉ nắm vững pháp luật hình sự, tố tụng hình sự mà còn phải được trang bị kiến thức về công nghệ thông tin, an ninh mạng và phương thức, thủ đoạn phạm tội mới. Cần tăng cường đào tạo, tập huấn nghiệp vụ gắn với tình huống thực tiễn, từng bước hình thành đội ngũ Điều tra viên có năng lực toàn diện, đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Hai là, tăng cường áp dụng đồng bộ các biện pháp nghiệp vụ và tố tụng trong thu thập, khai thác dữ liệu điện tử và truy vết dòng tiền. Đồng thời, cần nâng cao hiệu quả khai thác dữ liệu từ các nền tảng liên quan để xác định đường đi của dòng tiền, làm rõ vai trò của từng đối tượng. Việc kết hợp chặt chẽ giữa biện pháp nghiệp vụ và biện pháp tố tụng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả thu thập chứng cứ, kịp thời ngăn chặn hậu quả và phục vụ chứng minh tội phạm một cách toàn diện, chính xác.

Ba là, hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các lực lượng trong nước và tăng cường hợp tác quốc tế trong điều tra tội phạm lừa đảo chiếm đoạt tài sản sử dụng công nghệ cao. Cần chủ động thiết lập và duy trì cơ chế trao đổi thông tin thường xuyên giữa Cơ quan CSĐT với lực lượng An ninh mạng, các đơn vị nghiệp vụ và cơ quan quản lý có liên quan, bảo đảm xử lý nhanh, thống nhất các vụ việc ngay từ giai đoạn ban đầu. Việc phối hợp chặt chẽ, đồng bộ giữa các lực lượng trong và ngoài nước sẽ góp phần nâng cao hiệu quả điều tra, xử lý loại tội phạm này, nhất là đối với các đường dây tổ chức chặt chẽ, hoạt động tinh vi, có phạm vi rộng.

Bốn là, tăng cường công tác phòng ngừa xã hội gắn với tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân về các phương thức, thủ đoạn lừa đảo sử dụng công nghệ cao. Cần đẩy mạnh tuyên truyền theo hướng cụ thể, dễ hiểu, gắn với các tình huống thực tế đã xảy ra để người dân nhận diện rõ dấu hiệu và chủ động phòng tránh. Việc phát huy vai trò của chính quyền cơ sở, tổ chức đoàn thể và lực lượng Công an trong tuyên truyền, hướng dẫn kỹ năng phòng ngừa sẽ góp phần giảm thiểu nguy cơ trở thành nạn nhân, qua đó hỗ trợ tích cực cho công tác đấu tranh, xử lý tội phạm.

Năm là, tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật và cơ chế chính sách có liên quan nhằm đáp ứng yêu cầu đấu tranh với tội phạm lừa đảo chiếm đoạt tài sản sử dụng công nghệ cao. Cần nghiên cứu, bổ sung các quy định pháp lý rõ ràng, thống nhất, tạo cơ sở thuận lợi cho hoạt động điều tra, xử lý. Việc hoàn thiện hành lang pháp lý sẽ góp phần nâng cao hiệu quả điều tra, xử lý tội phạm, đáp ứng yêu cầu thực tiễn trong bối cảnh chuyển đổi số.

Có thể khẳng định, trong bối cảnh chuyển đổi số, tội phạm lừa đảo chiếm đoạt tài sản sử dụng công nghệ cao tiếp tục diễn biến phức tạp, đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với hoạt động điều tra. Việc nhận diện đúng thực trạng, làm rõ nguyên nhân và triển khai đồng bộ các giải pháp về nâng cao năng lực, hoàn thiện cơ chế phối hợp, tăng cường phòng ngừa và hoàn thiện pháp luật là cơ sở quan trọng để nâng cao hiệu quả điều tra loại tội phạm này, góp phần bảo đảm an ninh, trật tự và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của Nhân dân.

Đại úy Hoàng Minh Hằng - Phòng Quản lý học viên, Học viện CSND

-------------------------------------------------------------------

Tài liệu tham khảo: 

1. Quốc hội (2015), Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.

2. Quốc hội (2015), Luật Tổ chức Cơ quan điều tra hình sự năm 2015, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.

3. Học viện Cảnh sát nhân dân (2021), Giáo trình chiến thuật điều tra hình sự.

4. Học viện Cảnh sát nhân dân (2021), Giáo trình Phương pháp điều tra hình sự, tập II, năm 2011.

5. Văn phòng Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an (C01), Báo cáo tổng kết công tác năm 2025.