Các biện pháp nghiệp vụ kiểm sát áp dụng trong quá trình xác minh, thu thập chứng cứ, kiểm tra hiện trường khi thụ lý vụ việc dân sự công ích

Thực hiện Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội về việc thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công, ngày 03/11/2025, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, Tổng Kiểm toán Nhà nước, Tổng Thanh tra Chính phủ, cùng Bộ trưởng các bộ: Công an, Tư pháp, Tài chính, Công Thương, Xây dựng, Y tế, Nông nghiệp và Môi trường, Văn hóa - Thể thao và Du lịch, Dân tộc và Tôn giáo đã liên tịch ban hành Thông tư liên tịch số 09/2025/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-KTNN-TTCP-BCA-BTP-BTC-BCT-BXD-BYT-BNNMT-BVHTTDL-BDTTG (gọi tắt là Thông tư liên tịch số 09) hướng dẫn thi hành Nghị quyết này.

Các quy định tại Thông tư liên tịch nhằm bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của nhóm yếu thế và lợi ích công, đồng thời nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, góp phần hoàn thiện cơ chế pháp lý về tố tụng dân sự công ích.

Thông tư liên tịch số 09 cụ thể hóa nhiều quy định quan trọng, xác định rõ phạm vi, đối tượng, lĩnh vực được bảo vệ, quy trình nghiệp vụ và thẩm quyền thực hiện, tạo cơ sở pháp lý đồng bộ cho việc triển khai cơ chế Viện kiểm sát khởi kiện dân sự công ích; trong đó, quy định chi tiết các biện pháp nghiệp vụ quan trọng được Viện kiểm sát áp dụng trong quá trình xác minh, thu thập chứng cứ, kiểm tra hiện trường khi thụ lý vụ việc dân sự công ích. Cụ thể:

Về việc lấy lời khai, đối chất:

Viện kiểm sát có thể lấy lời khai của người thuộc nhóm dễ bị tổn thương bị xâm phạm quyền dân sự, người đại diện hợp pháp của họ, người đại diện cơ quan, tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm, người làm chứng và các cá nhân có liên quan.

Khi xuất hiện mâu thuẫn trong lời khai, Viện kiểm sát được phép tổ chức đối chất giữa các chủ thể để làm rõ sự thật, theo quy định tương ứng của Bộ luật Tố tụng dân sự.

Về xem xét, thẩm định tại chỗ:

Khi xét thấy cần thiết, Viện kiểm sát có thể quyết định xem xét, thẩm định tại nơi xảy ra hành vi vi phạm hoặc hậu quả thiệt hại. Việc xem xét phải được thông báo trước cho người có liên quan biết và chứng kiến; quyết định được lập theo Mẫu số 08/DSCI.

Viện kiểm sát có thể yêu cầu đại diện UBND cấp xã, Công an cấp xã hoặc cơ quan chuyên môn phối hợp trong quá trình thẩm định. Trường hợp cần thiết, có thể đề nghị các cơ quan chức năng hỗ trợ, ngăn chặn hành vi cản trở việc xem xét, thẩm định tại chỗ.

Về kiểm tra, đánh giá hiện trường:

Để phát hiện dấu vết vi phạm, Viện kiểm sát có thể kiểm tra nơi xảy ra hành vi vi phạm, dựng lại hiện trường, tổ chức diễn lại tình huống, thu thập tài liệu, dữ liệu điện tử, vật chứng liên quan.

Khi kiểm tra, phải chụp ảnh, ghi hình, vẽ sơ đồ, đo đạc, mô tả hiện trường, ghi rõ kết quả vào biên bản Mẫu số 13/DSCI.

Việc kiểm tra phải bảo đảm không xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của người tham gia. Viện kiểm sát có thể mời đại diện chính quyền địa phương, cơ quan chuyên môn, người chứng kiến tham gia để bảo đảm tính khách quan.

Đối với hoạt động này, Thông tư yêu cầu lập Quyết định kiểm tra, đánh giá hiện trường theo Mẫu số 09/DSCI; đồng thời quy định rõ trách nhiệm của các bên phối hợp.

Về ủy thác kiểm tra, xác minh, thu thập tài liệu:

Trong quá trình thụ lý vụ việc dân sự công ích, Viện kiểm sát có thể ủy thác cho Viện kiểm sát khác thực hiện biện pháp kiểm tra, xác minh, thu thập tài liệu, vật chứng, dữ liệu điện tử.

Quyết định ủy thác phải ghi rõ nội dung, phạm vi, thời hạn, đối tượng và được lập theo Mẫu số 18/DSCI.

Viện kiểm sát được ủy thác có trách nhiệm thực hiện đúng nội dung, thời hạn, báo cáo kết quả bằng văn bản; trường hợp không thực hiện được phải nêu rõ lý do.

Đối với hoạt động xác minh ở nước ngoài, Viện kiểm sát có thể thực hiện tương trợ tư pháp dân sự theo quy định pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam.

Về đình chỉ, chấm dứt, phục hồi việc kiểm tra, xác minh:

Viện kiểm sát ban hành Quyết định đình chỉ việc kiểm tra, xác minh khi thuộc các trường hợp quy định tại Nghị quyết 205/2025/QH15 hoặc khi người khởi kiện đã nộp đơn và được Tòa án thụ lý vụ án.

Tuy nhiên, nếu người khởi kiện rút đơn mà lợi ích công hoặc quyền của nhóm dễ bị tổn thương chưa được bảo vệ đầy đủ, hoặc chính nhóm này đề nghị Viện kiểm sát tiếp tục khởi kiện, Viện kiểm sát có thể thụ lý lại vụ việc.

Trường hợp cơ quan, tổ chức được kiến nghị khởi kiện có biện pháp xử lý khác được Viện kiểm sát chấp thuận, nếu việc xử lý đã chấm dứt hành vi vi phạm, khắc phục hậu quả thì Viện kiểm sát đình chỉ việc kiểm tra, xác minh; ngược lại, nếu không hiệu quả thì tiếp tục thực hiện các bước nghiệp vụ để bảo vệ quyền và lợi ích công.

Viện kiểm sát ban hành Quyết định chấm dứt việc kiểm tra, xác minh khi vụ việc không còn đối tượng bảo vệ, ví dụ: người thuộc nhóm yếu thế đã chết, lợi ích công không còn tồn tại.

Trường hợp đủ điều kiện, Viện kiểm sát có thể phục hồi việc kiểm tra, xác minh, gửi quyết định cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan trong thời hạn 3 ngày làm việc. Các tài liệu, chứng cứ thu thập trước đó tiếp tục được sử dụng.

Các mẫu quyết định về đình chỉ, chấm dứt, phục hồi được ban hành thống nhất theo Mẫu số 20, 21 và 22/DSCI.

Việc ban hành Thông tư liên tịch số 09/2025 là bước triển khai quan trọng, đồng bộ và kịp thời để cụ thể hóa các quy định của Nghị quyết 205/2025/QH15, qua đó đưa cơ chế Viện kiểm sát khởi kiện vụ án dân sự công ích đi vào thực tiễn.

Các quy định trong Thông tư thể hiện rõ tính chủ động, thận trọng và khoa học của cơ quan kiểm sát trong việc thực hiện chức năng bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa, đặc biệt trong lĩnh vực dân sự – nơi quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, tổ chức và cộng đồng cần được bảo vệ bằng công cụ pháp lý chặt chẽ, minh bạch.

Thông tư liên tịch số 09 cũng khẳng định yêu cầu tăng cường phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng, cơ quan thanh tra, kiểm toán, quản lý chuyên ngành và chính quyền địa phương, tạo nên cơ chế kiểm tra, giám sát đa tầng, khách quan, hiệu quả.