Sự cần thiết phải quy định trường hợp tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt tại khoản 1, khoản 2 Điều 57 dự thảo BLHS (sửa đổi)

Đồng chí Lê Văn Đông, Đại biểu Quốc hội, Viện trưởng VKSND Thành phố Hồ Chí Minh phát biểu thảo luận tại Hội trường ngày 27/10/2026 tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI.

Tại Hội trường, đồng chí Lê Văn Đông, Đại biểu Quốc hội, Viện trưởng VKSND Thành phố Hồ Chí Minh đánh giá rất cao quy định chính sách khoan hồng đối với người tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt được quy định tại khoản 1, khoản 2 Điều 57; bảo đảm sự thống nhất, đồng bộ với chế định thủ tục tố tụng tương ứng tại Chương XXXI dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi), đã được cấp có thẩm quyền kết luận. Đây không chỉ là một quy định mang tính kỹ thuật lập pháp, mà là một bước đột phá mang đậm tính nhân văn của tư pháp hình sự hiện đại.

Để hoàn thiện chính sách quan trọng này, Đại biểu Lê Văn Đông tham gia một số nội dung sau:

Thứ nhất, tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt được đề nghị là một căn cứ khoan hồng có bản chất pháp lý và mục tiêu chính sách riêng, không đồng nhất với các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự

Tình tiết giảm nhẹ phản ánh tính chất hành vi, nhân thân, thái độ của người phạm tội làm căn cứ để Tòa án cá thể hóa hình phạt, không đòi hỏi chấp nhận hình phạt và không gắn với đơn giản hóa thủ tục. Còn tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt là sự thể hiện tổng hợp thái độ thừa nhận trách nhiệm, hợp tác với cơ quan tiến hành tố tụng và chấp nhận hình phạt được đề nghị theo điều kiện luật định, phản ánh thái độ tâm phục, khẩu phục, tự nguyện nhận hậu quả, trách nhiệm pháp lý hình sự của người phạm tội; qua đó rút ngắn thời gian giải quyết, tiết kiệm nguồn lực tố tụng. tập trung nguồn lực cho những vụ án phức tạp. Vì vậy, không thể đồng nhất cơ chế này với các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Quy định bổ sung tại khoản 1 Điều 57 nhằm xác lập một trường hợp riêng để khoan hồng gắn với thủ tục tố tụng đặc biệt, mở rộng điều kiện khoan hồng, tạo động lực để người phạm tội chủ động hợp tác và tự nguyện chấp nhận trách nhiệm hình sự.

Thứ hai, chính sách này cần được ghi nhận đầy đủ và phân hóa ở những mức độ khác nhau

Người tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt thể hiện sự tâm phục, khẩu phục, giúp tố tụng thuận lợi, nhanh chóng, nên xứng đáng được quy định để Tòa án xem xét quyết định theo các trường hợp với mức độ khoan hồng khác nhau. Do đó, Điều 57 cần quy định mức khoan hồng với điều kiện, giới hạn cụ thể tại khoản 1 và khoản 2, tương xứng với tính chất hành vi và nỗ lực sửa chữa của người phạm tội; trường hợp đã tích cực bồi thường, khắc phục hậu quả thì được xem xét mức khoan hồng cao hơn theo khoản 2. Thiết kế này tạo động lực để người phạm tội chủ động bồi thường, khắc phục hậu quả, bảo vệ quyền lợi của bị hại - đó là sự kết hợp giữa tính nghiêm minh và tính nhân văn của pháp luật. Tại dự thảo BLTTHS (sửa đổi) cũng đã có quy định chặt chẽ về trình tự, thủ tục áp dụng.

Khi Bộ luật được thông qua, đề nghị các quy định cụ thể có văn bản hướng dẫn, quy định chi tiết.

Thứ ba, giá trị quan trọng của chính sách là thúc đẩy công lý thực chất, phục hồi những lợi ích bị xâm hại và hàn gắn các quan hệ xã hội bị tội phạm tác động

Hiệu quả tư pháp không chỉ đo bằng việc vụ án được giải quyết nhanh, đúng pháp luật, mà còn ở chỗ tổn hại được khắc phục, bị hại được bù đắp, quan hệ xã hội được hàn gắn, niềm tin vào công lý được củng cố và người phạm tội có điều kiện tái hòa nhập cộng đồng. Sự hợp tác thực chất còn giúp thu hẹp những vấn đề cần giải quyết, hạn chế hoạt động tố tụng không cần thiết. Đây là cơ sở thực tiễn để xác lập căn cứ khoan hồng tại cả khoản 1 và khoản 2 Điều 57, bảo đảm đồng bộ giữa chính sách hình sự và thủ tục tố tụng hình sự.

Thứ tư, phải bảo đảm tính tự nguyện và các nguyên tắc cơ bản của pháp luật hình sự.

Đối với chế định này, dự thảo BLTTHS (sửa đổi) cũng đã có những quy định hết sức chặt chẽ. Việc nhận tội phải hoàn toàn tự nguyện, phù hợp với chứng cứ khách quan; lời nhận tội không thay thế trách nhiệm chứng minh của cơ quan tiến hành tố tụng, không phải là chứng cứ duy nhất để buộc tội, kết tội. Viện kiểm sát đề nghị hình phạt theo quy định của pháp luật; Tòa án kiểm tra tính tự nguyện, đánh giá chứng cứ và độc lập quyết định hình phạt; ý kiến của bị can về việc đồng ý hoặc không đồng ý áp dụng thủ tục rút gọn nếu đủ điều kiện, được giải thích đầy đủ về việc thực hiện quyền kháng cáo. Quyền bào chữa, nguyên tắc suy đoán vô tội và yêu cầu xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật phải được bảo đảm đầy đủ.

Tóm lại, giảm hình phạt trong trường hợp tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt được đề nghị là một chính sách khoan hồng có giá trị pháp lý và mục tiêu chính sách riêng, cần được quy định đồng bộ với cơ chế tố tụng tương ứng. Chính sách này không chỉ tạo động lực để người phạm tội tự giác chịu trách nhiệm, mà còn thúc đẩy bồi thường, khắc phục hậu quả, bảo vệ bị hại và hàn gắn các quan hệ xã hội bị tội phạm xâm phạm. Đó là những giá trị thực chất mà chính sách hình sự cần hướng tới, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động tư pháp, củng cố tính nghiêm minh và nhân văn của pháp luật. Không thể thiết kế một thủ tục tố tụng đặc biệt yêu cầu người phạm tội tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt, mang lại lợi ích cho hoạt động tư pháp, nhưng lại không thiết kế một chính sách khoan hồng riêng đủ sức khuyến khích họ lựa chọn thủ tục đó.