Quốc hội thảo luận nhiều nội dung lớn trong dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi)

Toàn cảnh phiên họp. (Ảnh: QH)

Tại phiên thảo luận, 21 đại biểu phát biểu và 01 đại biểu tranh luận, tập trung vào nhiều nội dung của dự thảo Bộ luật như: phạm vi áp dụng, giải thích từ ngữ, hiệu lực thi hành; tố tụng điện tử, tổ chức phiên tòa trực tuyến; cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến hành tố tụng; cơ quan, người được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra; người giám định, người bào chữa; quyền của bị can, bị cáo; thu thập phương tiện điện tử, dữ liệu điện tử; xử lý vật chứng, tài sản; tạm giam, các biện pháp cưỡng chế; thủ tục đối với pháp nhân thương mại chịu trách nhiệm hình sự và một số thủ tục đặc biệt trong tố tụng hình sự.

Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao Nguyễn Huy Tiến giải trình làm rõ vấn đề đại biểu nêu. (Ảnh: QH)

Hoàn thiện tố tụng điện tử, bảo đảm quyền tiếp cận công lý

Một trong những nhóm vấn đề nhận được sự quan tâm của các đại biểu là quy định về tố tụng điện tử và xét xử trực tuyến.

Đại biểu Lê Văn Đông (Đoàn ĐBQH Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng, tố tụng điện tử không đơn thuần là chuyển hồ sơ giấy sang tệp điện tử mà phải được xác định là một phương thức tổ chức và thực hiện hoạt động tố tụng trên môi trường số. Theo đại biểu, việc triển khai phương thức này có thể tạo điều kiện để các cơ quan tiến hành tố tụng phối hợp, chia sẻ dữ liệu xuyên suốt từ khởi tố, điều tra, truy tố đến xét xử; đồng thời tạo thuận lợi cho người tham gia tố tụng trong việc gửi, nhận văn bản và tiếp cận thông tin.

Đại biểu Lê Văn Đông, đoàn ĐBQH Thành phố Hồ Chí Minh phát biểu.

Để tố tụng điện tử có thể vận hành hiệu quả, đại biểu Lê Văn Đông đề nghị sớm kết nối dữ liệu giữa Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án và các cơ quan liên quan; đồng thời ban hành hướng dẫn cụ thể về lưu trữ, bảo mật, xác thực dữ liệu, xử lý sự cố, chuẩn hóa biểu mẫu và tổ chức tập huấn cho cán bộ. Hồ sơ điện tử phải bảo đảm tính hợp pháp, xác thực, toàn vẹn, khả năng truy xuất và an ninh dữ liệu.

Cùng quan tâm đến vấn đề này, đại biểu Nguyễn Phi Hùng (Đoàn ĐBQH thành phố Đà Nẵng) đề nghị quá trình thiết kế và vận hành tố tụng điện tử phải tính đến khả năng tiếp cận của những người yếu thế. Người nghèo, người khuyết tật, đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng đặc biệt khó khăn, người đang bị tạm giữ, tạm giam hoặc những người không có điều kiện về phương tiện kỹ thuật cần được tạo điều kiện tiếp cận phương thức phù hợp.

Đại biểu cũng đề nghị nghiên cứu kỹ thời điểm được coi là hoàn tất việc giao văn bản điện tử, tránh trường hợp mặc nhiên xác định văn bản đã được giao khi người nhận chưa thể truy cập do thiếu phương tiện kỹ thuật hoặc gặp sự cố về mạng.

Đại biểu tham dự phiên thảo luận. (Ảnh: QH)

Đối với phiên tòa trực tuyến, đại biểu Trần Thị Hồng Thanh (Đoàn ĐBQH tỉnh Ninh Bình) lưu ý, việc một vụ án không thuộc nhóm bị loại trừ khỏi xét xử trực tuyến không đồng nghĩa với việc vụ án đương nhiên đủ điều kiện để xét xử theo phương thức này. Tòa án cần xem xét khả năng thực hiện việc xét hỏi, tranh luận, kiểm tra và đánh giá chứng cứ, bảo đảm quyền bào chữa của các bên cũng như chất lượng kết nối. Nếu các điều kiện không bảo đảm, cần chuyển sang xét xử trực tiếp hoặc hoãn phiên tòa.

Các ý kiến trên cho thấy yêu cầu đặt ra không chỉ là xây dựng cơ sở pháp lý cho tố tụng điện tử mà còn phải thiết lập các điều kiện kỹ thuật, quy trình và cơ chế bảo đảm để phương thức tố tụng mới không ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng.

Đoàn chủ tọa tại phiên thảo luận. (Ảnh: QH)

Tăng cường bảo đảm quyền bào chữa, kiểm soát thủ tục nhận tội

Quyền bào chữa tiếp tục là một nội dung được nhiều đại biểu quan tâm. Đại biểu Trần Nhật Minh (Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An) đề nghị dự thảo quy định rõ hơn để người bào chữa được thông báo và tham gia vào các hoạt động như đối chất, nhận dạng, nhận biết giọng nói, thay vì chỉ quy định chung về quyền tham gia mà chưa thể hiện đầy đủ trong trình tự của từng hoạt động tố tụng.

Đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh (Đoàn ĐBQH Thành phố Hồ Chí Minh) đề nghị bỏ quy định việc người bào chữa hỏi người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can phụ thuộc vào sự đồng ý của người tiến hành lấy lời khai, hỏi cung; đồng thời nghiên cứu việc đăng ký bào chữa thông qua hệ thống điện tử.

Một nội dung thu hút nhiều ý kiến khác nhau là thủ tục đối với bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội và chấp nhận hình phạt được đề nghị trong giai đoạn điều tra, truy tố.

Đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh - Đoàn ĐBQH Thành phố Hồ Chí Minh phát biểu. (Ảnh: QH)

Đại biểu Hoàng Văn Nghĩa (Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ngãi) đề nghị chỉ xác định khái niệm “tự nguyện nhận tội”, không gắn với việc chấp nhận hình phạt, bởi quyết định hình phạt thuộc thẩm quyền của Tòa án.

Trong khi đó, đại biểu Trần Văn Tuấn (Đoàn ĐBQH thành phố Bắc Ninh) cho rằng cần giữ yêu cầu chấp nhận hình phạt được đề nghị, nhưng phải đi kèm những cơ chế bảo đảm chặt chẽ. Theo đó, lời nhận tội không thể là chứng cứ duy nhất để kết tội; cơ quan tiến hành tố tụng vẫn phải thực hiện trách nhiệm chứng minh tội phạm. Người bị buộc tội cần được tiếp cận chứng cứ, trao đổi với người bào chữa và có đủ thời gian cân nhắc trước khi đưa ra quyết định.

Đại biểu Trần Văn Tuấn cũng đề nghị có người bào chữa tham gia khi lập biên bản nhận tội và cam kết chấp nhận hình phạt; đồng thời làm rõ cách xử lý trong trường hợp bị can, bị cáo thay đổi ý chí, tránh việc rút cam kết bị mặc nhiên coi là tình tiết bất lợi.

Đại biểu Trần Văn Tuấn - Đoàn ĐBQH thành phố Bắc Ninh phát biểu. (Ảnh: QH)

Ở chiều khác, đại biểu Nguyễn Tiến Hùng (Đoàn ĐBQH thành phố Huế) cho rằng việc chấp nhận hình phạt cần đi cùng sự nhận tội để thể hiện người phạm tội sẵn sàng chịu trách nhiệm về hành vi của mình.

Giải trình tại phiên thảo luận, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao Nguyễn Huy Tiến cho biết, dự thảo đặt ra các thủ tục nhằm bảo đảm việc nhận tội là tự nguyện và có cơ chế kiểm soát. Trường hợp người bị buộc tội không còn thừa nhận hoặc không chấp nhận, họ có thể yêu cầu trở lại thủ tục thông thường; đồng thời quy trình được thiết kế để Tòa án xem xét ở giai đoạn xét xử.

Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao khẳng định việc đề nghị hình phạt sớm hơn không làm mất tính độc lập của Tòa án.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định kết luận phiên thảo luận. (Ảnh: QH)

Liên quan đến thủ tục rút gọn, một số đại biểu đồng tình với mục tiêu đẩy nhanh tiến độ giải quyết vụ án nhưng đề nghị cân nhắc quy định bắt buộc áp dụng thủ tục rút gọn ở giai đoạn phúc thẩm đối với mọi trường hợp chỉ có kháng cáo, kháng nghị xin giảm nhẹ hình phạt hoặc xin hưởng án treo.

Theo các ý kiến này, trên thực tế có những vụ án đặc biệt nghiêm trọng, hồ sơ lớn, nhiều bị cáo hoặc có tình tiết phức tạp. Việc áp dụng thủ tục rút gọn trong mọi trường hợp có thể không phù hợp; do đó cần xem xét tính chất, mức độ và mức độ phức tạp của từng vụ án để lựa chọn thủ tục giải quyết phù hợp.

Kết luận phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo phối hợp với các cơ quan liên quan nghiên cứu, tiếp thu đầy đủ ý kiến của các đại biểu để tiếp tục chỉnh lý dự thảo.

Phó Chủ tịch Quốc hội lưu ý, Bộ luật Tố tụng hình sự có liên quan trực tiếp đến quyền con người, quyền công dân, do đó cần bảo đảm tính thống nhất với các luật có liên quan; đồng thời tiếp tục hoàn thiện các quy định theo hướng chặt chẽ, khả thi, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng.

Những nội dung được Quốc hội thảo luận cho thấy yêu cầu xuyên suốt trong quá trình hoàn thiện dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) là vừa đáp ứng yêu cầu đổi mới, hiện đại hóa hoạt động tố tụng, vừa thiết lập đầy đủ các cơ chế kiểm soát quyền lực, bảo đảm quyền bào chữa, quyền tiếp cận công lý và các quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức trong quá trình giải quyết vụ án hình sự.