Xử lý chuyển hướng hay tách vụ án đối với người chưa thành niên - một số vấn đề cần thống nhất

Theo Điều 35, Điều 37, Điều 38 và Điều 39 của Luật Tư pháp người chưa thành niên, việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng phải bảo đảm đúng trường hợp, điều kiện và các yêu cầu do pháp luật quy định.

Trong thực tiễn, đối với vụ án có người thành niên và người chưa thành niên phạm tội, việc áp dụng các quy định trên đồng thời với quy định về tách vụ án tại Điều 143 Luật Tư pháp người chưa thành niên đang đặt ra vấn đề cần thống nhất.

Khoản 1 Điều 143 Luật Tư pháp quy định: “Trong vụ án hình sự có bị can là người chưa thành niên và người thành niên thì Cơ quan điều tra tách vụ án hình sự để giải quyết vụ án độc lập đối với bị can là người chưa thành niên”.

Thông tư liên tịch số 12/2025/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP ngày 18/12/2025 (viết tắt là TTLT số 12/2025) quy định chi tiết việc phối hợp giữa các cơ quan có thẩm quyền trong thực hiện một số điều của Luật Tư pháp người chưa thành niên đã quy định tương đối cụ thể về xử lý chuyển hướng và việc tách vụ án đối với người chưa thành niên. Các quy định này nhằm bảo đảm việc giải quyết vụ án vừa đúng pháp luật, vừa phù hợp với đặc điểm của người chưa thành niên, hạn chế việc áp dụng các biện pháp tố tụng hình sự không cần thiết đối với họ.

Tại Điều 4 TTLT số 12/2025 quy định thủ tục áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng trong giai đoạn điều tra, truy tố “1. Khi xét thấy thuộc trường hợp và đủ điều kiện áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng theo quy định tại các  Điều 35,37,38 và 39 của Luật Tư pháp người chưa thành niên mà vụ án không có yêu cầu về bồi thường thiệt hại hoặc không phải giải quyết vấn đề tịch thu tài sản đối với người chưa thành niên phạm tội thì Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát xử lý như sau:…”.

Điều 9 TTLT số 12/2025 quy định việc tách vụ án hình sự có người chưa thành niên bị buộc tội “1. Trong quá trình điều tra vụ án có nhiều bị can mà có đủ căn cứ xác định có bị can là người chưa thành niên thì việc tách vụ án đối với bị can là người chưa thành niên được thực hiện như sau:…”.

Tuy nhiên, qua thực tiễn thực hiện đã phát sinh vấn đề cần thống nhất về nhận thức và áp dụng pháp luật, đó là: Trong vụ án có bị can là người thành niên và người chưa thành niên phạm tội, nếu người chưa thành niên phạm tội thuộc trường hợp và đủ điều kiện áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng theo Luật Tư pháp người chưa thành niên và Điều 4 TTLT số 12/2025 thì có phải tách vụ án theo Điều 9 TTLT số 12/2025 trước khi thực hiện thủ tục xử lý chuyển hướng hay không? Đây là vấn đề cần được làm rõ do Điều 4 TTLT số 12/2025 quy định về trình tự, thủ tục áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng, trong khi Điều 9 TTLT số 12/2025 quy định về việc tách vụ án có người chưa thành niên và người thành niên cùng tham gia.

Quan điểm thứ nhất cho rằng: Trong vụ án có bị can là người chưa thành niên và người thành niên phạm tội thì phải tách vụ án để giải quyết độc lập đối với người chưa thành niên theo khoản 1 Điều 143 Luật Tư pháp người chưa thành niên và Điều 9 TTLT số 12/2025. Theo quan điểm này, quy định về tách vụ án là yêu cầu tố tụng mang tính bắt buộc, không phụ thuộc vào việc người chưa thành niên có đủ điều kiện áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng hay không. Sau khi tách vụ án, cơ quan tiến hành tố tụng mới xem xét việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng theo Điều 4 TTLT số 12/2025 nếu có đủ điều kiện.

Quan điểm thứ hai cho rằng: Trước hết, phải xác định người chưa thành niên phạm tội có thuộc trường hợp và đủ điều kiện áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng theo Luật Tư pháp người chưa thành niên và Điều 4 TTLT số 12/2025 hay không? Nếu đủ điều kiện xử lý chuyển hướng, cần ưu tiên áp dụng thủ tục xử lý chuyển hướng theo Điều 4 TTLT số 12/2025, không nhất thiết phải thực hiện thủ tục tách vụ án trước, bởi mục đích của xử lý chuyển hướng là giải quyết vụ việc theo hướng giáo dục, phục hồi, hạn chế tối đa việc đưa người chưa thành niên vào quy trình tố tụng hình sự thông thường. Ngược lại, nếu người chưa thành niên phạm tội không thuộc trường hợp hoặc không đủ điều kiện xử lý chuyển hướng, thì thực hiện việc tách vụ án theo Điều 9 TTLT số 12/2025 để giải quyết riêng vụ án đối với người chưa thành niên phạm tội.

Theo quan điểm của tác giả, cần xem xét, xác định điều kiện xử lý chuyển hướng trước khi đặt ra vấn đề tách vụ án. Bởi lẽ, Điều 4 và Điều 9 TTLT số 12/2025 điều chỉnh hai phương thức xử lý có mục đích khác nhau. Xử lý chuyển hướng là cơ chế đặc thù nhằm hạn chế việc áp dụng thủ tục tố tụng hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội; trong khi tách vụ án nhằm bảo đảm xử lý vụ án đối với người chưa thành niên phạm tội được giải quyết độc lập khi vẫn phải tiến hành các thủ tục tố tụng hình sự.

Ví dụ: Trong vụ án Gây rối trật tự công cộng có bị can là người thành niên và 02 bị can là người chưa thành niên, quá trình điều tra xác định 02 bị can này đều thuộc trường hợp đủ điều kiện xử lý chuyển hướng. Nếu cho rằng trong mọi trường hợp phải tách vụ án trước trước khi xử lý chuyển hướng vẫn phải qua thủ tục tách vụ án, sau đó mới thực hiện thủ tục xử lý chuyển hướng. Cách hiểu này có thể dẫn đến việc thực hiện một thủ tục tố tụng mà kết quả cuối cùng vẫn không giải quyết vụ án theo trình tự tố tụng hình sự thông thường đối với 02 bị can là người chưa thành niên. Trường hợp 02 bị can là người chưa thành niên phạm tội trong vụ án không đủ điều kiện xử lý chuyển hướng, thì việc tách vụ án là cần thiết để giải quyết riêng đối với người chưa thành niên theo Điều 9 TTLT số 12/2025.

Do đó, đề nghị cơ quan có thẩm quyền nghiên cứu, hướng dẫn cụ thể mối quan hệ giữa khoản 1 Điều 143 Luật Tư pháp người chưa thành niên và Điều 4 và Điều 9 TTLT số 12/2025, nhất là trình tự xử lý vụ án có bị can là người thành niên và người chưa thành niên phạm tội, trong đó có người chưa thành niên đủ điều kiện áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng. Việc hướng dẫn cần xác định rõ trường hợp nào phải tách vụ án, trường hợp nào có thể áp dụng thủ tục xử lý chuyển hướng mà không phải thực hiện thủ tục tách trước, qua đó bảo đảm việc áp dụng pháp luật thống nhất, đúng mục đích của chính sách tư pháp đối với người chưa thành niên.