VKSND khu vực 1 (Lai Châu): Hiệu quả từ việc gắn công tác dân vận với hoạt động chuyên môn nghiệp vụ

Công tác dân vận trong bối cảnh vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp

Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: “Dân vận khéo thì việc gì cũng thành công”. Hơn bảy mươi năm đã trôi qua kể từ khi bài báo "Dân vận" ra đời, tư tưởng ấy vẫn giữ nguyên giá trị thời sự, nhất là trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đang đẩy mạnh đổi mới tổ chức bộ máy, xây dựng nền hành chính phục vụ, tinh gọn, hiệu lực và hiệu quả.

Việc vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp từ ngày 01/7/2025 không đơn thuần là sự thay đổi về cơ cấu tổ chức mà còn đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy quản trị công tác và phương thức phục vụ Nhân dân. Khi đầu mối được tinh giản, phạm vi quản lý được mở rộng, khoảng cách địa lý giữa chính quyền với người dân có thể xa hơn, nhưng khoảng cách về trách nhiệm và sự đồng hành lại phải được rút ngắn. Mỗi cán bộ, công chức không chỉ thực hiện đúng chức trách được giao mà còn phải chủ động lắng nghe, nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của Nhân dân, giải quyết công việc nhanh chóng, minh bạch và hiệu quả hơn.

Đồng chí Đồng Thị Xuân, Phó Viện trưởng VKSND khu vực 1 tuyên truyền về Nghị quyết 205 tại Tổ dân phố Căn Câu, phường Đoàn Kết, một trong những điểm bản khó khăn trên địa bàn.

Đối với ngành Kiểm sát nhân dân, chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp luôn gắn với nhiệm vụ bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền con người, quyền công dân. Đặc biệt, việc Quốc hội ban hành Nghị quyết số 205/2025/QH15 ngày 24/6/2025 về việc thí điểm VKSND khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công đã mở ra một hướng tiếp cận mới, thể hiện rõ hơn vai trò chủ động của ngành Kiểm sát trong bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người và lợi ích của cộng đồng. Nghị quyết không chỉ trao thêm công cụ pháp lý cho Viện kiểm sát trong việc bảo vệ những người yếu thế không có điều kiện tự bảo vệ quyền lợi của mình mà còn đặt ra yêu cầu tăng cường công tác dân vận, chủ động phát hiện, nắm bắt thông tin từ cơ sở, lắng nghe tiếng nói của Nhân dân để kịp thời can thiệp, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các đối tượng cần được bảo vệ. Đây cũng chính là sự cụ thể hóa quan điểm lấy người dân làm trung tâm phục vụ trong hoạt động tư pháp hiện đại. Tuy nhiên, trong bối cảnh mới, nếu chỉ dừng lại ở việc giải quyết vụ án, vụ việc khi tranh chấp đã phát sinh thì chưa đủ. Một nền tư pháp hiện đại không chỉ xử lý hậu quả mà còn phải góp phần phòng ngừa vi phạm, hạn chế nguy cơ phát sinh điểm nóng từ cơ sở và củng cố niềm tin của người dân đối với công lý.

Lai Châu là tỉnh miền núi biên giới với địa hình chia cắt, dân cư phân bố không đồng đều, đời sống của một bộ phận Nhân dân còn nhiều khó khăn. Những phong tục, tập quán hình thành qua nhiều thế hệ, sự chênh lệch về trình độ dân trí, rào cản ngôn ngữ ở một số vùng đồng bào dân tộc thiểu số khiến việc tiếp cận pháp luật của người dân chưa thật sự thuận lợi. Trong điều kiện đó, công tác dân vận không chỉ là nhiệm vụ chính trị thường xuyên mà còn là giải pháp quan trọng để đưa pháp luật đến gần hơn với cuộc sống, giúp người dân hiểu đúng, làm đúng và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

Chính từ yêu cầu thực tiễn ấy, VKSND khu vực 1 - Lai Châu đã lựa chọn cách tiếp cận mới, đưa công tác dân vận trở thành một phần không thể tách rời trong thực hiện chức năng, nhiệm vụ của đơn vị.

Từ thực tiễn địa bàn đến mô hình dân vận khéo của VKSND khu vực 1 - Lai Châu

Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, VKSND khu vực 1 được giao phụ trách địa bàn các xã, phường gồm Tân Phong, Đoàn Kết, Khun Há, Tả Lèng, Bình Lư và Pu Sam Cáp, tỉnh Lai Châu. Đây là những địa bàn có nhiều nét đặc thù về văn hóa, phong tục và cơ cấu dân cư, trong đó có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống.

Qua thực tiễn công tác kiểm sát cho thấy, các tranh chấp dân sự và hôn nhân gia đình trên địa bàn có xu hướng gia tăng cả về số lượng và tính chất phức tạp. Những vụ việc liên quan đến quyền sử dụng đất, vay mượn tài sản, chia thừa kế, tranh chấp tài sản chung của vợ chồng, quyền nuôi con sau ly hôn hay nghĩa vụ cấp dưỡng xuất hiện ngày càng nhiều.

Đáng chú ý, không ít tranh chấp bắt nguồn từ sự thiếu hiểu biết pháp luật. Người dân vẫn duy trì thói quen giao kết bằng lời nói, vay mượn không lập giấy tờ, chuyển nhượng đất đai không đúng trình tự pháp luật, tổ chức cưới hỏi nhưng không đăng ký kết hôn hoặc giải quyết mâu thuẫn theo tập quán thay vì căn cứ vào quy định pháp luật. Khi xảy ra tranh chấp, việc thiếu chứng cứ khiến quá trình giải quyết gặp nhiều khó khăn, mâu thuẫn dễ bị đẩy lên cao, ảnh hưởng đến tình làng nghĩa xóm và sự ổn định ở cơ sở. Từ thực tế đó, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để pháp luật không chỉ tồn tại trên những trang văn bản mà thực sự đi vào cuộc sống. Làm thế nào để người dân hiểu pháp luật trước khi vi phạm hoặc trước khi tranh chấp xảy ra. Làm thế nào để hoạt động kiểm sát không chỉ xử lý hậu quả mà còn góp phần ngăn ngừa nguyên nhân.

Câu trả lời được VKSND khu vực 1 - Lai Châu lựa chọn là đưa cán bộ Kiểm sát đến gần hơn với Nhân dân, biến mỗi Kiểm sát viên thành một tuyên truyền viên pháp luật. Trong bối cảnh triển khai Nghị quyết số 205/2025/QH15, hoạt động tuyên truyền pháp luật của đơn vị càng có ý nghĩa thiết thực hơn. Thông qua tiếp xúc, đối thoại và nắm tình hình tại cơ sở, cán bộ kiểm sát không chỉ phổ biến kiến thức pháp luật mà còn kịp thời phát hiện những trường hợp thuộc nhóm dễ bị tổn thương như trẻ em, người cao tuổi, phụ nữ mang thai hoặc nuôi con nhỏ, người dân tộc thiểu số ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn... có nguy cơ bị xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp để hướng dẫn, hỗ trợ hoặc kiến nghị xử lý theo quy định. Công tác dân vận vì thế trở thành "cánh tay nối dài" giúp ngành Kiểm sát thực hiện hiệu quả hơn chức năng bảo vệ quyền dân sự và lợi ích công ngay từ cơ sở.

Chi bộ VKSND khu vực 1 - Lai Châu đã quán triệt đầy đủ các chủ trương, nghị quyết của Đảng về công tác dân vận, xác định đây không phải nhiệm vụ riêng của tổ chức đoàn thể mà là trách nhiệm của mỗi cán bộ, Đảng viên, Kiểm sát viên và người lao động trong đơn vị. Công tác dân vận được gắn chặt với nhiệm vụ chuyên môn, tránh hình thức, tránh phong trào. Mỗi cán bộ được phân công phụ trách địa bàn cụ thể, chủ động phối hợp với cấp ủy, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội để nắm bắt tình hình Nhân dân, lựa chọn nội dung tuyên truyền phù hợp với từng nhóm đối tượng. Phương châm được xác định rõ là hướng về cơ sở, gần dân, trọng dân, hiểu dân và lắng nghe dân. Từ chỗ người dân tìm đến cơ quan tư pháp khi tranh chấp đã phát sinh, cán bộ kiểm sát chủ động đến với người dân thông qua các buổi tuyên truyền tại thôn bản, trường học và khu dân cư. Những quy định pháp luật tưởng như khô khan được chuyển tải bằng ngôn ngữ giản dị, bằng những tình huống gần gũi trong đời sống hằng ngày.

Từ cách làm đó, đơn vị đã xây dựng và triển khai mô hình dân vận khéo mang tên: “Tuyên truyền, vận động Nhân dân chấp hành các quy định pháp luật về dân sự, hôn nhân và gia đình”.

Lựa chọn lĩnh vực dân sự và hôn nhân gia đình không phải ngẫu nhiên. Qua hoạt động kiểm sát, đơn vị nhận thấy phần lớn những mâu thuẫn kéo dài ở cơ sở đều bắt nguồn từ các quan hệ gần gũi trong đời sống. Đó có thể là việc cho vay tiền bằng niềm tin mà không lập giấy tờ, sự chủ quan khi chuyển nhượng đất đai bằng giấy viết tay, những cuộc hôn nhân không đăng ký kết hôn theo quy định, tranh chấp quyền nuôi con sau ly hôn hay bất đồng trong phân chia di sản thừa kế giữa anh em ruột thịt. Nếu được giải thích và định hướng đúng ngay từ đầu, nhiều vụ việc hoàn toàn có thể hạn chế nguy cơ phát sinh tranh chấp. Ngược lại, khi mâu thuẫn kéo dài sẽ không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn làm rạn nứt các mối quan hệ gia đình, cộng đồng và tạo ra những hệ lụy khó khắc phục.

Bởi vậy, nội dung tuyên truyền của đơn vị tập trung vào những quy định thiết thực nhất đối với đời sống Nhân dân như quyền và nghĩa vụ trong giao dịch dân sự, quy định về vay mượn tài sản, lập hợp đồng, chuyển nhượng quyền sử dụng đất, quyền thừa kế, đăng ký kết hôn, chế độ tài sản của vợ chồng, quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con, trách nhiệm cấp dưỡng và những hành vi bị nghiêm cấm trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình. Điều đáng quý là những điều luật không được trình bày theo lối diễn giải khô cứng. Các kiểm sát viên lựa chọn những vụ việc điển hình, những câu chuyện gần gũi để phân tích hậu quả pháp lý và hướng dẫn cách xử lý phù hợp. Người dân không chỉ lắng nghe mà còn được trao đổi, đặt câu hỏi và chia sẻ những khó khăn, vướng mắc của chính mình.

Có những cụ già lần đầu tiên biết rằng việc lập di chúc hợp pháp có thể giúp con cháu tránh được tranh chấp về sau. Có những cặp vợ chồng trẻ hiểu rõ hơn trách nhiệm của mình trong việc đăng ký kết hôn và bảo đảm quyền lợi của con cái. Có những người dân sau buổi tuyên truyền đã chủ động lập giấy vay tiền, hoàn thiện thủ tục chuyển nhượng đất đai đúng quy định thay vì làm theo thói quen trước đây.

Những thay đổi tưởng như nhỏ bé ấy lại chính là nền tảng quan trọng để xây dựng ý thức thượng tôn pháp luật trong cộng đồng.

Những con số biết nói và hiệu quả từ cơ sở

Hiệu quả của một mô hình dân vận không thể chỉ được đánh giá bằng cảm nhận mà cần được kiểm chứng bằng thực tiễn. Sau một năm triển khai, mô hình dân vận của VKSND khu vực 1- Lai Châu đã mang lại những kết quả đáng ghi nhận.

Từ ngày 01/7/2025 đến nay, đơn vị đã phối hợp tổ chức 8 buổi tuyên truyền pháp luật tại các xã, phường và các trường trung học phổ thông trên địa bàn với khoảng 2.500 lượt người tham gia. Đây là con số không nhỏ nếu đặt trong điều kiện địa bàn miền núi rộng, giao thông đi lại còn nhiều khó khăn và dân cư sinh sống phân tán.

Ba trăm tài liệu, tờ gấp tuyên truyền pháp luật đã được phát hành để người dân tiếp tục nghiên cứu sau các buổi tuyên truyền. Với nhiều người, đó không chỉ là tài liệu phổ biến pháp luật mà còn là cuốn cẩm nang nhỏ giúp họ tham khảo khi cần thiết.

Thông qua hoạt động tiếp công dân, cán bộ của đơn vị đã trực tiếp tư vấn, giải đáp pháp luật cho 12 trường hợp liên quan đến các vấn đề dân sự và hôn nhân gia đình. Mỗi trường hợp được tháo gỡ kịp thời đồng nghĩa với việc giảm đi nguy cơ phát sinh một vụ tranh chấp phức tạp trong tương lai.

Đáng chú ý, đơn vị đã phối hợp với Tòa án trong tuyên truyền, vận động đương sự chấp hành pháp luật thông qua việc giải quyết 285 vụ, việc thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau. Trong đó có 210 vụ việc hôn nhân gia đình, 35 vụ việc dân sự, 10 vụ án kinh doanh thương mại, 2 vụ án hành chính, 22 trường hợp đưa vào cơ sở cai nghiện bắt buộc, 3 trường hợp đưa vào trường giáo dưỡng và 3 trường hợp giảm thời hạn cai nghiện bắt buộc.

Đằng sau những con số ấy là hàng trăm hoàn cảnh, hàng trăm câu chuyện khác nhau nhưng đều có chung một điểm là người dân được lắng nghe, được giải thích và được tiếp cận công lý bằng thái độ trách nhiệm, tận tình.

Quan trọng hơn, nhiều vụ việc đã được giải thích, vận động ngay từ đầu, giúp các bên hiểu đúng quy định pháp luật, tự nguyện chấp hành mà không để phát sinh khiếu nại kéo dài hoặc trở thành điểm nóng ở cơ sở. Từ đó cho thấy dân vận không chỉ dừng lại ở tuyên truyền mà còn là quá trình đồng hành, tháo gỡ và định hướng nhận thức.

Một trong những chuyển biến rõ nét nhất chính là sự thay đổi trong nhận thức và thái độ phục vụ của đội ngũ cán bộ Kiểm sát viên. Nếu trước đây, dân vận đôi khi được nhìn nhận như nhiệm vụ mang tính bổ trợ thì nay đã trở thành một phần không thể tách rời trong thực hiện nhiệm vụ chuyên môn. Mỗi lần tiếp xúc với công dân không đơn thuần là giải quyết yêu cầu hành chính mà còn là dịp giải thích pháp luật, tháo gỡ tâm lý bức xúc và tạo dựng niềm tin. Mỗi buổi tuyên truyền không chỉ nhằm phổ biến quy định pháp luật mà còn giúp cán bộ kiểm sát hiểu hơn những khó khăn, trăn trở của người dân vùng cao để điều chỉnh cách tiếp cận phù hợp.

Thực tiễn đi cơ sở cũng giúp đội ngũ cán bộ nhận ra rằng người dân không phải không muốn chấp hành pháp luật mà đôi khi chưa có điều kiện tiếp cận pháp luật một cách đầy đủ. Từ sự thấu hiểu ấy, phong cách làm việc của đội ngũ cán bộ ngày càng mềm dẻo hơn nhưng vẫn bảo đảm nguyên tắc, gần gũi hơn nhưng không dễ dãi, tận tình hơn nhưng không xa rời quy định của pháp luật. Hình ảnh người cán bộ kiểm sát vì thế cũng trở nên thân thiện hơn trong mắt Nhân dân.

Khó khăn, bài học kinh nghiệm và yêu cầu tiếp tục đổi mới

Bên cạnh những kết quả đạt được, công tác dân vận tại Viện kiểm sát nhân dân khu vực 1 vẫn đứng trước nhiều khó khăn, thách thức. Đó là đặc điểm địa bàn rộng, giao thông đi lại còn nhiều trở ngại, nhất là vào mùa mưa khi nhiều tuyến đường bị ảnh hưởng bởi sạt lở. Đó là sự khác biệt về ngôn ngữ, phong tục, trình độ dân trí giữa các nhóm dân cư khiến việc truyền tải kiến thức pháp luật không phải lúc nào cũng thuận lợi. Những phong tục, tập quán tồn tại từ lâu đời vẫn có sức ảnh hưởng nhất định đến nhận thức và hành vi của người dân. Việc thay đổi thói quen giải quyết công việc theo kinh nghiệm, theo lệ làng để chuyển sang ứng xử theo pháp luật cần thời gian, sự kiên trì và phương pháp phù hợp. Nguồn lực dành cho công tác phổ biến, giáo dục pháp luật còn hạn chế trong khi nhu cầu tiếp cận thông tin của người dân ngày càng đa dạng. Kỹ năng tuyên truyền, kỹ năng đối thoại và nắm bắt dư luận xã hội của đội ngũ cán bộ cũng cần tiếp tục được bồi dưỡng, nâng cao.

Từ thực tiễn triển khai, đơn vị đã rút ra nhiều bài học kinh nghiệm có giá trị. Trước hết, công tác dân vận phải luôn đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp, toàn diện của cấp ủy đảng. Khi người đứng đầu thực sự quan tâm, coi dân vận là nhiệm vụ trọng tâm thì công tác này sẽ được triển khai đồng bộ, hiệu quả và tránh hình thức.

Thứ hai, mọi hoạt động dân vận phải xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của người dân. Người dân cần gì thì tuyên truyền điều đó. Những nội dung gắn với đời sống hằng ngày luôn có sức lan tỏa và mang lại hiệu quả thiết thực hơn.

Thứ ba, phương pháp dân vận phải linh hoạt. Không có công thức chung cho mọi địa bàn. Mỗi xã, mỗi bản, mỗi nhóm đối tượng đều có những đặc điểm riêng đòi hỏi cách tiếp cận phù hợp.

Thứ tư, cần phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị. Dân vận không thể là nhiệm vụ riêng của một cơ quan mà cần sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tư pháp với cấp ủy, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể và đội ngũ người có uy tín trong cộng đồng.

Trong thời gian tới, VKSND khu vực 1 - Lai Châu xác định tiếp tục đổi mới nội dung và phương thức dân vận theo hướng thiết thực, lấy người dân làm trung tâm phục vụ. Những vấn đề liên quan trực tiếp đến đời sống như đất đai, thừa kế, hôn nhân gia đình, bảo vệ trẻ em và phòng chống tảo hôn sẽ tiếp tục là trọng tâm tuyên truyền. Đồng thời, đơn vị sẽ tiếp tục nghiên cứu, quán triệt và chuẩn bị các điều kiện cần thiết để triển khai hiệu quả những chủ trương, quy định mới của Đảng và Nhà nước liên quan đến chức năng, nhiệm vụ của ngành Kiểm sát, trong đó có Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội. Việc chủ động phát hiện các hành vi xâm phạm quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương hoặc xâm hại lợi ích công thông qua hoạt động dân vận, tiếp công dân và phối hợp liên ngành sẽ góp phần nâng cao hiệu quả phòng ngừa, bảo vệ công lý và củng cố niềm tin của Nhân dân đối với các cơ quan tư pháp

Đơn vị cũng sẽ chú trọng nâng cao chất lượng công tác tiếp công dân, giải quyết đơn thư thuộc thẩm quyền; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong phổ biến pháp luật; tăng cường tập huấn kỹ năng dân vận cho đội ngũ cán bộ, kiểm sát viên để đáp ứng yêu cầu trong giai đoạn mới.

Dân vận là hành trình của niềm tin

Một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp là khoảng thời gian chưa dài nhưng đủ để kiểm chứng nhiều cách làm mới và những nỗ lực đổi mới của các cơ quan trong hệ thống chính trị. Đối với Viện kiểm sát nhân dân khu vực 1, dấu ấn nổi bật nhất không chỉ nằm ở những kết quả đạt được mà ở sự lựa chọn một hướng đi đúng đắn: Lấy người dân làm trung tâm của mọi hoạt động phục vụ.

Từ những buổi tuyên truyền pháp luật nơi thôn bản xa xôi đến những cuộc đối thoại chân thành tại phòng tiếp công dân, từ sự tận tụy giải thích cho từng trường hợp cụ thể đến việc chủ động nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của Nhân dân, hình ảnh người cán bộ kiểm sát đã trở nên gần gũi hơn trong lòng người dân.

Điều đáng quý nhất của công tác dân vận không nằm ở số lượng các buổi tuyên truyền hay những con số thống kê đạt được mà ở sự thay đổi trong nhận thức và hành động của cộng đồng. Khi người dân chủ động tìm hiểu pháp luật trước khi thực hiện giao dịch dân sự, khi những mâu thuẫn nhỏ được giải quyết bằng đối thoại và sự thấu hiểu, khi niềm tin vào cơ quan tư pháp được củng cố bằng sự công tâm và trách nhiệm, đó chính là thành công lớn nhất của công tác dân vận.

Dân vận, xét đến cùng, không phải là những lời nói hoa mỹ hay những phong trào mang tính thời điểm. Dân vận là quá trình bền bỉ gieo những hạt giống của niềm tin bằng những việc làm cụ thể mỗi ngày. Đó là khi cán bộ biết lắng nghe nhiều hơn, giải thích tận tình hơn và đặt lợi ích chính đáng của Nhân dân lên hàng đầu trong quá trình thực thi công vụ.

Những kết quả bước đầu của VKSND khu vực 1 cho thấy, khi công tác dân vận được thực hiện bằng sự chân thành, trách nhiệm và xuất phát từ yêu cầu thực tiễn thì sẽ tạo nên sức mạnh to lớn, góp phần phòng ngừa vi phạm pháp luật ngay từ cơ sở, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và tăng cường niềm tin của Nhân dân đối với Đảng, Nhà nước.

Trong hành trình xây dựng nền tư pháp gần dân, vì dân và phục vụ Nhân dân, công tác dân vận sẽ luôn là sợi chỉ đỏ xuyên suốt. Và chính từ những việc làm bình dị nhưng đầy trách nhiệm của những người cán bộ kiểm sát nơi miền biên viễn Lai Châu hôm nay, niềm tin của Nhân dân đối với công lý tiếp tục được vun đắp, lan tỏa và bền chặt hơn bao giờ hết.