Kiên quyết loại trừ biểu hiện vô cảm, thiếu trách nhiệm hoặc áp dụng pháp luật đơn thuần trong xử lý hình sự

Một trong những yêu cầu của Viện trưởng VKSND tối cao được nêu trong Chỉ thị số 01/CT-VKSTC ngày 10/10/2025 về công tác của ngành Kiểm sát nhân dân trong năm 2026 đó là “trong phân loại, xử lý hình sự, phải bảo đảm cả yếu tố chính trị - pháp luật - nghiệp vụ; kiên quyết loại trừ biểu hiện vô cảm, thiếu trách nhiệm hoặc áp dụng pháp luật đơn thuần”. Có thể thấy, đây là một chỉ đạo hết sức kịp thời, vừa là yêu cầu về đạo đức, tác phong, trách nhiệm nghề nghiệp cho cán bộ ngành Kiểm sát nhân dân. Thời gian gần, có một số vụ án hình sự mà cách giải quyết thiếu trách nhiệm dẫn đến việc áp dụng cứng nhắc. Có thể kể đến như:

Ví dụ 1: Tòa án nhân khu vực 5 tỉnh Hưng Yên ra Bản án hình sự sơ thẩm số 35/2025/HSST ngày 08/8/2025 tuyên phạt ông Thái Khắc Thành (45 tuổi, trú xã Đô Lương, tỉnh Nghệ An) 06 năm tù về Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm đối với hành vi nuôi, bán 13 con gà lôi trắng, gây nhiều dư luận trái chiều trong thời gian qua. Các cơ quan tố tụng chưa cập nhật kịp thời thay đổi về pháp luật để áp dụng theo hướng miễn trách nhiệm hình sự cho ông Thành. Cụ thể, chưa áp dụng Thông tư số 27/2025/TT-BNNMT ngày 24/6/2025 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường quy định về quản lý loài nguy cấp, quý, hiếm; nuôi động vật rừng thông thường và thực thi Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp (có hiệu lực từ ngày 01/7/2025) thì gà lôi trắng đã được chuyển từ nhóm IB (nghiêm cấm khai thác) sang nhóm IIB (hạn chế khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại). Hành vi của ông Thành xuất phát từ sự thiếu hiểu biết pháp luật, không nhận thức đầy đủ về việc nuôi, nhốt loài thuộc danh mục IB là hành vi phạm tội; khi bị phát hiện, ông Thành đã thành khẩn khai báo, nộp lại số tiền thu lời, bị cáo là người có nhân thân tốt, có nhiều tình tiết giảm nhẹ, do đó, việc bắt giam và tuyên phạt 06 năm tù đối với bị cáo là quá cao, chưa thực sự phù hợp với tính chất, hậu quả của hành vi (kể cả trong trường hợp không có thay đổi về pháp luật).

Ví dụ 2: Ngày 17/2/2025, TAND huyện Ngọc Hiển (cũ), tỉnh Cà Mau mở phiên xét xử sơ thẩm vụ án, tuyên phạt bị cáo Trần Văn Tâm 07 năm tù về Tội tham ô tài sản đối với hành vi chiếm đoạt của Nhà nước số tiền là 10 triệu đồng (xảy ra năm 2022). Sau đó, ông Tâm kháng cáo và tại phiên phúc thẩm tháng 7/2025, TAND tỉnh Cà Mau đã tuyên hủy toàn bộ bản án sơ thẩm đối với ông Tâm để điều tra lại. Qua nghiên cứu vụ việc, có thể thấy cấp sơ thẩm còn có một số vi phạm nghiêm trọng về thủ tục tố tụng. Bên cạnh đó, cũng cần đánh giá thêm rằng bị cáo Tâm có nhiều tình tiết giảm nhẹ như nhân thân tốt, có nhiều thành tích trong công tác, đã nộp lại số tiền bị xác định chiếm đoạt... Việc tạm giam và tuyên phạt 07 năm tù là quá cao, chưa phù hợp và chưa tương xứng với mức độ, hậu quả của hành vi phạm tội.

Ví dụ 3: Anh Trần Huỳnh Kiệt, 25 tuổi bị TAND thị xã Ninh Hòa (nay là TAND khu vực 4 - Khánh Hòa) xét xử tuyên phạt 42 tháng tù giam về Tội giao cấu với người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi, theo Điều 145 Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2025. Kiệt quan hệ tình dục với bạn gái dưới 16 tuổi (hiện là vợ). Thời điểm xét xử, Kiệt và vợ (19 tuổi) đã đăng ký kết hôn và có 02 con chung (một bé 03 tuổi và một bé 01 tuổi). Tại phiên xét xử sơ thẩm, đại diện VKSND thị xã Ninh Hòa cũ, đề nghị Tòa tuyên phạt bị cáo 03 năm tù treo, tuy nhiên, HĐXX cho rằng hành vi phạm tội của Kiệt “là nghiêm trọng và nguy hiểm cho xã hội. Bị cáo là người có đầy đủ năng lực hành vi dân sự, nhận thức rõ việc quan hệ tình dục với người chưa đủ 16 tuổi là hành vi vi phạm pháp luật. Do đó, bị cáo cần cách ly ra khỏi xã hội một thời gian mới đủ tác dụng răn đe, giáo dục và phòng ngừa chung cho xã hội”. Qua nghiên cứu, hành vi của Kiệt là có dấu hiệu của tội phạm, tuy nhiên, hành vi xuất phát từ “nhận thức pháp luật của hạn chế”, bị cáo thuộc trường hợp phạm tội lần đầu, có nhân thân tốt, từng được tặng nhiều giấy khen trong thời gian thực hiện nghĩa vụ quân sự. Trong những năm chung sống, Kiệt và vợ “đều yêu thương nhau”, đến tháng 5/2024, khi đủ tuổi trưởng thành đã đăng ký kết hôn, vợ Kiệt cũng luôn xin miễn trách nhiệm hình sự cho chồng. Kiệt là lao động duy nhất trong gia đình, có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, nhà có hai con nhỏ cần chăm sóc, việc Tòa sơ thẩm nhận định và tuyên hình 42 tháng tù đối với Kiệt là quá cao, không hợp lý, không phù hợp với tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi phạm tội.

Các vụ việc cũng là minh chứng cụ thể của việc áp dụng pháp luật, thiếu linh hoạt của một bộ phận cơ quan, người có thẩm quyền tố tụng, chỉ chú trọng đến các quy định về tội phạm cụ thể mà thiếu đánh giá, nhận định để áp dụng đầy đủ cả các quy định của phần chung của Bộ luật Hình sự, cụ thể: (1) Khoản 2 Điều 8 BLHS năm 2015 đã quy định “nếu hành vi có dấu hiệu tội phạm nhưng không gây nguy hiểm đáng kể cho xã hội thì có thể xử lý bằng biện pháp hành chính;  (2) Theo quy định tại Điều 54 BLHS năm 2015 thì: “1. Tòa án có thể quyết định một hình phạt dưới mức thấp nhất của khung hình phạt được áp dụng nhưng phải trong khung hình phạt liền kề nhẹ hơn của điều luật khi người phạm tội có ít nhất hai tình tiết giảm nhẹ…”. Như vậy, pháp luật là nghiêm minh nhưng đều đã dự trù các cơ chế giúp cho việc xử lý được linh hoạt, bảo đảm hợp tình, hợp lý, nhân văn. Khi áp dụng vào thực tiễn, cần xem xét đầy đủ đến bối cảnh, mục đích, động cơ phạm tội để quyết định, tránh tuyệt đối hình sự hóa (theo đó cứ có dấu hiệu tội phạm là xử lý bằng hình phạt).

Với vai trò, trách nhiệm thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp, khi được phân công tham gia vào các hoạt động tố tụng từ khi giải quyết nguồn tin tội phạm, trong suốt quá trình khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án, mỗi Kiểm sát viên cần ý thức được vai trò và trách nhiệm của mình trong việc bảo đảm pháp luật được áp dụng đầy đủ, nghiêm minh nhưng cũng hợp tình, hợp lý. Mỗi Kiểm sát viên cần ý thức được rằng, “các hành vi, quyết định tố tụng khi được áp dụng, ban hành có thể ảnh hưởng trực tiếp đến công việc, gia đình và cuộc sống của người dân, vì vậy các Kiểm sát viên cần hết sức cẩn trọng, khách quan khi phân loại, xử lý hình sự; luôn đặt ra những câu hỏi như: Nguyên nhân nào dẫn đến vi phạm? Các hành vi vi phạm là cố tình hay vô ý? Có cần thiết phải áp dụng hình phạt? Việc áp dụng hình phạt có phải là biện pháp tối ưu? Làm sao để người phạm tội không tái phạm nữa...”. Đồng thời, phải quán triệt thực hiện nghiêm chỉ đạo của Viện trưởng VKSND tối cao, theo đó, trong xử lý hình sự, phải bảo đảm cả yếu tố chính trị - pháp luật - nghiệp vụ; kiên quyết loại trừ biểu hiện vô cảm, thiếu trách nhiệm hoặc áp dụng pháp luật đơn thuần. Trường hợp phát hiện việc giải quyết vụ việc, vụ án còn vi phạm, còn chưa hợp lý phải kiên quyết trao đổi, kiến nghị, kháng nghị kịp thời theo đúng phương châm: “Cán bộ Kiểm sát phải đề cao trách nhiệm, chuẩn mực đạo đức công vụ, có bản lĩnh bảo vệ công lý, tận tâm, tận lực phục vụ Nhân dân”.