Tố tụng dân sự công ích theo pháp luật Hoa Kỳ và kinh nghiệm cho Việt Nam

1. Pháp luật về tố tụng dân sự công ích tại Hoa Kỳ

Hoa Kỳ là quốc gia theo hệ thống thông luật, nơi án lệ và luật liên bang đóng vai trò song hành trong việc định hình cơ chế tố tụng. Đối với quyền khởi kiện của công dân, nhiều đạo luật liên bang đã trực tiếp ghi nhận quyền này, điển hình là Đạo luật không khí sạch và Đạo luật nước sạch, trong đó quy định rõ việc công dân có thể khởi kiện chống lại “bất kỳ người nào” vi phạm quy định, hoặc thâm chí khởi kiện cả cơ quan bảo vệ môi trường khi cơ quan này không thực hiện đúng nghĩa vụ. Ngoài ra, Đạo luật về các loài nguy cấp, cũng cho phép cá nhân khởi kiện để bảo vệ loại động, thực vật có nguy cơ tuyệt chủng. Đối với khởi kiện tập thể, cơ sở pháp lý quan trọng là Quy tắc tố tụng dân sự liên bang, trong đó quy định điều kiện để một vụ kiện được công nhận là tập thể. Nguyên đơn phải chứng minh 04 yếu tố: (i) Số lượng thành viên đông đảo; (ii) Các vấn đề pháp lý hoặc thực tế có tính chất chung; (iii) Khiếu nại hoặc biện hộ của đại diện phải điển hình; (iv) Đại diện và Luật sư đại diện phải bảo vệ công bằng lợi ích của cả một tập thể. Ngoài ra, Đạo luật công bằng trong vụ kiện tập thể mở rộng thẩm quyền của Tòa án liên bang đối với các vụ kiện tập thể có tính liên bang nhằm ngăn chặn hiện tượng “chọn Tòa án xét xử có lợi” và bảo đảm sự nhất quán trong xét xử.

- Về khái niệm tố tụng dân sự công ích:

Tố tụng dân sự công ích xuất hiện lần đầu tiên trên thế giới tại Hoa Kỳ với thuật ngữ “Kiện tụng vì lợi ích công cộng” hay “khởi kiện vì lợi ích công” (Public Interest Litigation - PIL). Từ nửa sau thế kỷ XIX, tại Hoa Kỳ bắt đầu xuất hiện một số vụ án mà các hiệp hội, nhóm công dân khởi kiện để bảo vệ lợi ích của cộng đồng, gắn với phong trào “Legal Aid Movement” và được phát triển mạnh mẽ trong giai đoạn thập niên 1960 - 1970 thông qua chiến lược “Impact Litigation” do các tổ chức bảo vệ dân quyền và môi trường thực hiện, tiêu biểu là NAACP Legal Defense Fund trong vụ Brown v. Board of Education (1954)[1]. Vào những năm 1970, hệ thống kiện tụng vì lợi ích công cộng về môi trường tại Hoa Kỳ được đánh dấu bằng các vụ án mang tính bước ngoặt như Sierra Club kiện Morton, Hoa Kỳ kiện Tennessee Valley Authority và Chevron USA, Inc. kiện Natural Resources Defense Council, Inc...; những vụ án này đã có tác động sâu sắc trong nước và quốc tế. Đến năm 1980, đã thông qua “Đạo luật chống độc quyền Sherman”, đây là đạo luật đầu tiên chi phối hệ thống khởi kiện vì lợi ích công[2]. Dù đạo luật này không trực tiếp điều chỉnh hay quy định về khởi kiện về lợi ích công, nhưng nó thiết lập cơ chế khởi kiện vì lợi ích công đầu tiên trong pháp luật Hoa Kỳ, khi cho phép cả cơ quan công quyền lẫn cá nhân khởi kiện để bảo vệ lợi ích cộng đồng trước hành vi độc quyền trong thương mại. Đây là điểm mấu chốt khiến nhiều học giả coi Đạo luật chống độc quyền Sherman như một trong những “nền móng sơ khai” của cơ chế khởi kiện vì lợi ích công trong hệ thống pháp luật Hoa Kỳ. Cho đến hiện tại, từ điển Black’s Law[3] của Hoa Kỳ đã đưa ra một khái niệm chung hoàn chỉnh về khởi kiện vì lợi ích công: “Kiện tụng vì lợi ích công cộng có nghĩa là hành động pháp lý được khởi xướng tại tòa án để thực thi lợi ích công cộng hoặc lợi ích chung mà công chúng hoặc giai cấp hoặc giai cấp cộng đồng có lợi ích về tiền bạc hoặc một số lợi ích mà quyền hoặc nghĩa vụ pháp lý của họ bị ảnh hưởng”.

- Các nguyên tắc tố tụng dân sự công ích tại Hoa Kỳ:

(i) Nguyên tắc tư cách khởi kiện:

Tòa án liên bang yêu cầu tư cách khởi kiện của nguyên đơn chứng minh được “tổn hại cụ thể và thiết thực”, mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa hành vi bị kiện và tổn hại đó, khả năng Tòa án khắc phục tổn hại. Trong khởi kiện vì lợi ích công cộng nếu đặt tiêu chuẩn quá chặt (yêu cầu tổn hại cá nhân rõ ràng) có thể dẫn đến nhiều khiếu kiện vì lợi ích công cộng sẽ bị từ chối; nếu đặt tiêu chuẩn quá lỏng, có thể dẫn đến khiếu kiện tràn lan, có động cơ can thiệp chính sách. Thực tiễn Hoa Kỳ cho thấy để vượt qua rào cản này, hệ thống pháp luật thường kết hợp giải pháp chuyên ngành (Ví dụ: Cơ chế khởi kiện của công dân trong luật bảo vệ môi trường) hoặc phát triển học thuyết về quyền khởi kiện (standing) thực dụng cho phép nguyên đơn chứng minh tồn hại dạng nhóm hoặc đại diện trong những trường hợp đặc thù.

(ii) Nguyên tắc khởi kiện của công dân:

Luật chuyên ngành ở Hoa Kỳ quy định cơ chế “khởi kiện của công dân”, cho phép cá nhân hoặc tổ chức khởi kiện hành vi vi phạm luật hành chính khi cơ quan nhà nước không thực thi. Công dân có thể yêu cầu Tòa án ra lệnh thực hiện hoặc cấm hành vi vi phạm. Khởi kiện của công dân thể hiện quan điểm quyền tiếp cận tư pháp là một phần của nền dân chủ trách nhiệm - khi cơ chế hành chính thất bại, công dân có quyền đưa vấn đề ra Tòa án để bảo vệ lợi ích chung. Thực tiễn cho thấy, khởi kiện của công dân là công cụ hiệu quả trong nhiều lĩnh vực như môi trường hay bảo vệ người tiêu dùng. Hoa Kỳ cũng quy định chi tiết về điều kiện khởi kiện, các bước thủ tục, và biện pháp khắc phục thường để tránh cá nhân khởi kiện vì động cơ chính trị hoặc vụ lợi.

(iii) Nguyên tắc can thiệp bên thứ ba:

Quyền can thiệp cho phép các chủ thể không phải là nguyên đơn ban đầu tham gia vào vụ án khi họ có lợi ích pháp lý có thể bị ảnh hưởng bởi kết quả vụ kiện. Có 02 dạng can thiệp: Can thiệp bắt buộc khi luật hoặc hoàn cảnh cho thấy nếu không được tham gia thì quyền lợi của bên thứ ba sẽ không được bảo vệ và can thiệp tùy ý khi Tòa án xét thấy việc cho tham gia sẽ không gây trì hoãn hoặc làm phức tạp vụ án. Về chức năng, cơ chế này đóng vai trò kép: (1) Nâng cao tính toàn diện và tính chính đáng của quá trình xét xử khi nhiều quan điểm liên quan được trình bày; (2) Là công cụ kiểm soát xã hội đối với các quyết định của tòa bởi vì các tổ chức xã hội, hiệp hội chuyên môn có thể giám sát và cung cấp thông tin chuyên sâu. Tuy nhiên, nguyên tắc can thiệp cũng đặt ra thách thức trong quản lý các thủ tục liên quan như Tòa án phải cân nhắc việc bảo đảm tiến độ xử án, ngăn chặn lạm dụng quyền can thiệp gây chậm trễ hoặc kéo dài thời gian điều tra. Do đó quy định về thời điểm, phạm vi và quyền lợi của bên can thiệp là nội dung quan trọng trong luật tố tụng để vừa bảo đảm quyền tham gia hợp lý, vừa giữ được hiệu quả tố tụng.

(iv) Nguyên tắc khởi kiện tập thể:

Khởi kiện tập thể là cơ chế cho phép nhiều người có quyền và lợi ích tương tự được xử lý trong một vụ án chung do một hoặc vài đại diện đứng ra làm nguyên đơn. Về bản chất, khởi kiện tập thể giải quyết vấn đề phân mảnh lợi ích trong các vi phạm ảnh hưởng đến số lớn cá nhân - từ ô nhiễm môi trường đến vi phạm quyền tiêu dùng hay dân quyền - bằng cách gom các yêu cầu lại, tiết kiệm nguồn lực tư pháp và tạo ra quyết định nhất quán. Khởi kiện tập thể nhấn mạnh công bằng phân phối chi phí (những người hưởng lợi đóng góp vào phí Luật sư qua quỹ chung) và tránh cá nhân hoặc nhóm người được hưởng lợi từ kết quả của vụ kiện công ích nhưng không gia vào tố tụng khi cá nhân không khởi kiện vì chi phí cao. Trên thực tế, khởi kiện tập thể phải trải qua sự xét duyệt chặt chẽ đó là: Tòa án phải xác nhận các điều kiện chung, đại diện phù hợp, và lợi ích của việc tiến hành theo lớp vượt trội so với giải pháp cá nhân. Thực tế cho thấy cần có sự kiểm soát chặt chẽ, tránh tình trạng lạm dụng (ví dụ việc Luật sư lợi dụng phí thỏa thuận) và cân bằng quyền lợi các thành viên trong tập thể. Vì vậy, cơ chế này cần đi kèm với các bảo đảm về minh bạch, công bố thông tin, quyền phản đối và kiểm soát phí nhằm duy trì tính hợp pháp và hiệu quả xã hội.

(v) Nguyên tắc bồi hoàn phí Luật sư và mô hình phân bổ chi phí:

Vấn đề tài chính là rào cản thực tế lớn nhất đối với tố tụng dân sự công ích; do đó hệ thống pháp lý Hoa Kỳ phát triển các cơ chế nhằm giảm rủi ro chi phí cho nguyên đơn công ích. Có 02 giải pháp tiêu biểu: (1) Cho phép bên thắng kiện, đặc biệt trong các vụ có ý nghĩa công ích yêu cầu bên thua trả phí Luật sư; (2) Trong khởi kiện tập thể, nếu vụ kiện tạo ra một quỹ chung hoặc lợi ích kinh tế cho tập thể, một phần phí Luật sư có thể được trích từ quỹ đó để bồi hoàn cho Luật sư. Hai mô hình này đều nhằm mục tiêu khuyến khích Luật sư, tổ chức phi lợi nhuận theo đuổi các vụ án công ích mà không phải chịu gánh nặng tài chính đơn độc, đồng thời phân bổ chi phí một cách công bằng cho những người được hưởng lợi. Tuy nhiên, Tòa án phải thẩm định tính hợp lý của phí, ngăn chặn việc định giá phí quá cao nhằm bảo vệ quyền lợi của các thành viên được bồi thường để tránh xung đột lợi ích. Vì vậy, cơ chế bồi hoàn phí vừa là công cụ khuyến khích, vừa đòi hỏi khung giám sát minh bạch mạnh mẽ để đảm bảo tính chính nghĩa của tố tụng dân sự công ích.

(vi) Nguyên tắc thủ tục công bằng, kiểm soát khám phá chứng cứ:

Nguyên tắc xét xử công bằng đảm bảo rằng tất cả các bên trong vụ án công ích đều có cơ hội trình bày, phản biện và tiếp cận tài liệu cần thiết để bảo vệ quyền lợi của mình. Điều này hữu ích cho nguyên đơn khi cần tiếp cận bằng chứng do bên đối lập nắm giữ; tuy nhiên, nếu lạm dụng sự tiếp cận này mạnh có thể làm tiêu hao nguồn lực của tổ chức công ích và gây “chiến tranh tài nguyên”. Do đó, việc cân bằng giữa quyền thu thập chứng cứ để đạt sự thật và yêu cầu hiệu quả, tiết kiệm chi phí là một vấn đề quan trọng; hệ thống tố tụng dân sự công ích hiệu quả là hệ thống vừa bảo đảm quyền thu thập chứng cứ nhằm phát hiện sai phạm vừa ngăn chặn sự lạm dụng khiến quyền tiếp cận tư pháp trở nên không khả thi.

(vii) Nguyên tắc biện pháp khắc phục và thực thi bản án:

Trong tố tụng dân sự công ích, Tòa án thường áp dụng các biện pháp khắc phục mang tính cấu trúc, bao gồm lệnh cấm (injunction), lệnh bắt buộc hành động (mandate), hoặc các biện pháp giám sát thi hành như chỉ định kiểm toán độc lập hay báo cáo định kỳ. Tòa án có quyền áp dụng chế tài, kiểm tra, hoặc duy trì thẩm quyền giám sát để đảm bảo lệnh được thực hiện. Thực tiễn cho thấy nhiều vụ án công ích đạt hiệu quả khi Tòa án chủ động phối hợp với các cơ chế giám sát, hoặc khi có sự tham gia của tổ chức độc lập đóng vai trò “người giám sát” thay mặt cộng đồng. Vấn đề đặt ra là phải tránh việc Tòa án can thiệp quá sâu vào chức năng thực thi của cơ quan hành chính, tôn trọng nguyên tắc phân quyền nhưng vẫn đảm bảo quyền lợi công chúng được thực thi trên thực tế.

- Thẩm quyền khởi kiện trong tố tụng dân sự công ích:

Trong pháp luật Hoa Kỳ, thẩm quyền khởi kiện trong các vụ tố tụng dân sự công ích được xác lập trên cơ sở có tư cách khởi kiện - một yêu cầu mang tính hiến định, xuất phát từ Điều III của Hiến pháp Hoa Kỳ (Article IIl of the U.S. Constitution), theo đó Tòa án chỉ có thẩm quyền giải quyết “những vụ việc có tranh chấp thực tế”. Để được công nhận tư cách khởi kiện, nguyên đơn phải chứng minh 03 yếu tố: (i) Thiệt hại cụ thể - tức là đã chịu hoặc chắc chắn sẽ chịu một thiệt hại thực tế, không chỉ là thiệt hại giả định; (ii) Mối quan hệ nhân quả giữa hành vi bị cáo buộc và thiệt hại; và (iii) Khả năng khắc phục bằng phán quyết của Tòa án. Án lệ kinh điển Lujan v. Defenders of Wildlife, 504 U.S. 555 (1992) khẳng định rằng, trong các vụ án công ích, các cá nhân hoặc tổ chức chỉ có thể khởi kiện nếu chứng minh được thiệt hại cụ thể và trực tiếp mà không chỉ vì mối quan tâm chung đối với việc thực thi pháp luật[4]. Quy định này nhằm ngăn chặn việc Tòa án bị lôi kéo vào các tranh chấp chính trị hoặc lập pháp - một nguyên tắc gắn liền với học thuyết “tách bạch quyền lực”. Tuy nhiên, trong thực tế, Tòa án Hoa Kỳ cũng linh hoạt hơn đối với những tổ chức hoặc hiệp hội có mục tiêu bảo vệ quyền lợi cộng đồng, đặc biệt khi các quyền lợi này có liên quan đến môi trường, tiêu dùng, hoặc quyền dân sự.

Bên cạnh yêu cầu về quyền khởi kiện, pháp luật Hoa Kỳ còn thừa nhận nhiều chủ thể có thẩm quyền khởi kiện các vụ án công ích đặc thù trong từng lĩnh vực cụ thể. Đáng chú ý nhất là cơ chế “khởi kiện công dân”, được quy định trong nhiều đạo luật môi trường như Đạo luật không khí sạch[5] và Đạo luật Nước sạch[6]. Cơ chế này cho phép công dân hoặc tổ chức phi Chính phủ khởi kiện các cơ quan nhà nước hoặc doanh nghiệp khi họ vi phạm hoặc không thực thi đúng quy định pháp luật môi trường. Mục tiêu của khởi kiện của công dân là mở rộng năng lực giám sát của xã hội dân sự và bổ sung vai trò của cơ quan công quyền trong bảo vệ lợi ích công. Ngoài ra, một số trường hợp, Tổng chưởng lý (Attorney General) của liên bang hoặc tiểu bang cũng có thể khởi kiện nhân danh cộng đồng trong các vụ việc ảnh hưởng đến lợi ích công, chẳng hạn trong lĩnh vực chống độc quyền, bảo vệ người tiêu dùng, hoặc bảo tồn tài nguyên. Trong mô hình này, Tổng chưởng lý được xem là “người đại diện công ích”, có quyền nộp đơn kiện vì lợi ích của toàn xã hội chứ không chỉ vì quyền lợi của Nhà nước.

- Nghĩa vụ chứng minh:

Trong tố tụng dân sự Hoa Kỳ, nghĩa vụ chứng minh cơ bản vẫn thuộc về nguyên đơn: Nguyên đơn phải chứng minh các yếu tố cấu thành trách nhiệm bằng mức chứng minh “preponderance of the evidence” (áp đảo xác suất) trong hầu hết các vụ dân sự. Ở vụ án công ích có yếu tố hành chính hoặc khoa học (như về vấn đề ô nhiễm), nguyên đơn cần cung cấp bằng chứng chuyên gia, mẫu thử, hồ sơ nội bộ hoặc tài liệu chứng minh mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và thiệt hại. Tuy nhiên, pháp luật Hoa Kỳ quy định một số cơ chế pháp lý làm thay đổi hoặc phân bổ lại nghĩa vụ chứng minh, cụ thể như sau: (i) Việc trao đổi chứng cứ cho phép nguyên đơn trích xuất tài liệu và dữ liệu từ bên bị kiện, làm giảm sự bất cân xứng thông tin, tức là dù nghĩa vụ khởi tố và chứng minh thuộc về nguyên đơn, họ có trách nhiệm bắt buộc bên bị kiện cung cấp chứng cứ quan trọng. Quy định trao đổi chứng cứ và án lệ như Hickman v. Taylor xác định giới hạn và bảo vệ một số tài liệu nhất định[7]; (ii) Giảm gánh nặng pháp lý thông qua các giả định: Một vài đạo luật có thể thiết lập giả định pháp lý hoặc buộc bị đơn chứng minh một số yếu tố phòng vệ (ví dụ một số tiêu chuẩn kỹ thuật tuân thủ), thông qua đó làm nhẹ gánh nặng cho nguyên đơn; (iii) Đặc thù trong khởi kiện tập thể. Trong khởi kiện tập thể, việc chứng minh thiệt hại không phải được thực hiện cho từng cá nhân riêng lẻ, mà dựa trên yếu tố chung và phổ biến. Khi Toà án phê chuẩn nhóm người khởi kiện, việc thu thập chứng cứ đại diện hoặc chứng cứ tổng hợp sẽ giúp nguyên đơn chứng minh các yếu tố chung cho toàn bộ tập thể. Điều này cho phép giải quyết hiệu quả các tranh chấp liên quan đến hàng nghìn người bị ảnh hưởng (môi trường, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng,...).

- Chi phí trong các vụ kiện dân sự công ích:

Trong hệ thống pháp luật Hoa Kỳ, nghĩa vụ chi phí trong các vụ án công ích được điều chỉnh bởi sự kết hợp giữa nguyên tắc truyền thống, quy định tố tụng và các ngoại lệ luật định nhằm bảo đảm cân bằng giữa khuyến khích khởi kiện vì lợi ích công và hạn chế lạm dụng tố tụng. Nguyên tắc nền tảng là “Nguyên tắc Hoa Kỳ” (American Rule), theo đó mỗi bên trong vụ án dân sự phải tự chịu chi phí Luật sư của mình, trừ khi có quy định khác của pháp luật. Tòa án Tối cao trong vụ Alyeska Pipeline Service Co. v. Wilderness Society, 421 U.S. 240 (1975) đã khẳng định rằng Tòa án không có thẩm quyền tự mở rộng việc bồi hoàn phí Luật sư nếu không có căn cứ luật định[8]. Theo Quy tắc 54 của Quy tắc tố tụng dân sự Liên bang (Federal Rules of Civil Procedure)[9], nếu một bên muốn yêu cầu bồi hoàn phí Luật sư hoặc chi phí không chịu thuế, họ phải nộp kiến nghị chính thức sau khi có bản án; điều này phản ánh tính thủ tục chặt chẽ và giới hạn quyền yêu cầu chi phí trong các vụ án công ích. Tuy nhiên, để khuyến khích các vụ án nhằm bảo vệ lợi ích chung, Quốc hội Hoa Kỳ đã ban hành nhiều đạo luật chuyên ngành có cơ chế “chuyển nghĩa vụ chi phí”, như Đạo luật Phí luật sư trong các vụ kiện dân quyền (42 U.S.C. § 1988), cho phép bên thắng kiện được yêu cầu bên thua thanh toán phí luật sư. Cơ chế này có ý nghĩa trong việc giảm rủi ro tài chính cho các nguyên đơn công ích, giúp bảo đảm quyền tiếp cận công lý trong những vụ kiện liên quan đến môi trường, quyền dân sự hoặc quyền lợi cộng đồng nói chung.

Bên cạnh các cơ chế luật định, hệ thống pháp luật Hoa Kỳ còn thừa nhận một số học thuyết công bằng nhằm giải quyết vấn đề chi phí trong các vụ án công ích. Nổi bật trong số đó là học thuyết “quỹ chung”, theo đó trong các vụ kiện tập thể, Tòa án có thể trích một phần từ quỹ bồi thường chung để trả phí Luật sư cho bên đại diện, bảo đảm rằng những người được hưởng lợi đều chia sẻ chi phí hợp lý và tránh hiện tượng “người hưởng lợi miễn phí”. Ngoài ra, ngoại lệ về “ý chí xấu” cũng cho phép Tòa án buộc bên thua phải thanh toán phí luật sư nếu họ cố tình kéo dài tố tụng hoặc lạm dụng quyền khởi kiện. Dù vậy, việc áp dụng ngoại lệ này bị giới hạn nghiêm ngặt và đòi hỏi chứng minh rõ ràng về hành vi sai phạm. Các Tòa án Hoa Kỳ còn thực hiện cơ chế kiểm soát nghiêm ngặt tính “hợp lý” của phí luật sư thông qua phương pháp tính toán dựa trên số giờ làm việc nhân với mức thù lao phù hợp, có thể được điều chỉnh theo mức độ rủi ro hoặc độ phức tạp của vụ kiện. Tòa án có quyền giảm hoặc từ chối phí nếu cho rằng yêu cầu vượt quá mức cần thiết.

2. Một số kiến nghị đối với Việt Nam

Trong bối cảnh Nghị quyết số 205/2025/QH15 ngày 24/6/2025 của Quốc hội về việc thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công (Nghị quyết số 205/2025) và Thông tư liên tịch số 09/2025 ngày 03/11/2025 hướng dẫn thi hành Nghị quyết này tạo cơ chế pháp lý cho tố tụng dân sự công ích ở Việt Nam, từ kinh nghiệm của Hoa Kỳ, Việt Nam cần từng bước xây dựng khung pháp lý cho tố tụng dân sự công ích, xác định rõ về chủ thể có quyền khởi kiện, nghĩa vụ chứng minh. Đồng thời, việc tăng cường vai trò của Viện kiểm sát nhân dân là yếu tố quan trọng để hình thành nền tư pháp văn minh, phù hợp với yêu cầu cải cách trong tình hình mời.

Thứ nhất, có thể nghiên cứu xây dựng cơ chế “khám phá có điều kiện” dành riêng cho vụ án công ích, trong đó Viện kiểm sát nhân dân được quyền đề nghị Tòa án buộc bên bị kiện và các cơ quan, tổ chức liên quan phải cung cấp hồ sơ dữ liệu, báo cáo kỹ thuật, tài liệu nội bộ nếu yêu cầu khởi kiện có căn cứ sơ bộ và tài liệu được yêu cầu có ý nghĩa quyết định đối với việc chứng minh hành vi xâm phạm lợi ích công. Đồng thời, cần quy định rõ các biện pháp bảo vệ bí mật nhà nước, bí mật kinh doanh và dữ liệu cá nhân, như cơ chế nộp tài liệu trong phong bì niêm phong chỉ cho phép Tòa án, Viện kiểm sát nhân dân và Luật sư tiếp cận, hoặc lệnh cấm tiết lộ thông tin ra công chúng, qua đó cân bằng giữa yêu cầu bảo vệ lợi ích công và nghĩa vụ tôn trọng các bí mật chính đáng.

Thứ hai, kinh nghiệm Hoa Kỳ cho thấy nguy cơ gia tăng các vụ kiện tụng công ích và sự hình thành những vụ kiện chủ yếu nhằm gây áp lực tài chính, truyền thông hơn là bảo vệ lợi ích công thực chất. Nghị quyết số 205/2025 đã giới hạn phạm vi địa bàn, lĩnh vực, đối tượng cho phép Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện sau khi đã thông báo, kiến nghị với cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện, mà không có chủ thể nào khác đứng ra khởi kiện, song về lâu dài, khi xem xét mở rộng mô hình, cần quy định cụ thể về thủ tục tiền thụ lý cho vụ án công ích.

Thứ ba, thực tiễn Hoa Kỳ chỉ ra rằng nhiều phán quyết công ích quan trọng không thất bại ở giai đoạn xét xử, mà ở khâu thi hành, khi các lệnh thi hành bị kéo dài, phức tạp hóa. Nghị quyết số 205/2025 hiện chủ yếu đề cập quyền của Viện kiểm sát nhân dân trong giai đoạn khởi kiện và tham gia tố tụng, trong khi vai trò giám sát thi hành bản án công ích chưa được làm rõ. Do đó, cần có quy định cụ thể về vai trò của Viện kiểm sát trong việc giám sát thi hành, yêu cầu cơ quan có nghĩa vụ thi hành báo cáo định kỳ, kiểm sát hồ sơ, trực tiếp làm việc với cơ quan, doanh nghiệp phải thi hành để phát hiện kịp thời tình trạng chậm trễ, né tránh, đồng thời có quyền kiến nghị áp dụng biện pháp cưỡng chế hoặc xem xét trách nhiệm người đứng đầu.

Bùi Thế Huy - Vũ Đức Duy - Đỗ Xuân Mai

Theo Tạp chí Kiểm sát in số 06/2026