Hoàn thiện quy định của pháp luật về tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm của cơ quan Kiểm lâm

1. Một số vướng mắc, bất cập

Theo khoản 3 Điều 9 Luật tổ chức Cơ quan điều tra hình sự năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2021 (Luật tổ chức CQĐT hình sự năm 2015), cơ quan Kiểm lâm được xác định là một trong các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra với các đơn vị cụ thể gồm: Cục kiểm lâm, Chi cục kiểm lâm vùng, Chi cục kiểm lâm cấp tỉnh, Hạt kiểm lâm. Ngoài thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn, theo quy định của pháp luật, cơ quan Kiểm lâm còn có trách nhiệm tiếp nhận và có thẩm quyền giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm (khoản 2, 3 Điều 145 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung các năm 2021, 2025 (BLTTHS năm 2015); điểm b khoản 1 Điều 5 Thông tư liên tịch số 01/2017/TTLT-BCA-BQP-BTC-BNN&PTNT-VKSNDTC ngày 29/12/2017 quy định việc phối hợp giữa các cơ quan có thẩm quyền trong việc thực hiện một số quy định của BLTTHS năm 2015 về tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo tội phạm và kiến nghị khởi tố (TTLT số 01/2017). Đối với các tố giác, tin báo về tội phạm được tiếp nhận, cơ quan Kiểm lâm căn cứ quy định về nhiệm vụ, quyền hạn được quy định tại Điều 34 Luật tổ chức CQĐT hình sự năm 2015 để thực hiện.

Trong quá trình tiếp nhận, giải quyết đối với các tố giác, tin báo về tội phạm được phát hiện trong quá trình quản lý, cơ quan Kiểm lâm còn gặp một số khó khăn, vướng mắc. Cụ thể:

Thứ nhất, pháp luật hiện hành chưa quy định đầy đủ và rõ ràng về thẩm quyền để cơ quan Kiểm lâm thực hiện thống nhất việc tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố và phối hợp với các cơ quan tiến hành tố tụng khác. Mặc dù, theo khoản 2 Điều 8, khoản 2 Điều 9 TTLT số 01/2017 và khoản 2 Điều 160 BLTTHS năm 2015 thì Viện kiểm sát có quyền “kiểm sát việc tiếp nhận, trực tiếp kiểm sát, kiểm sát việc kiểm tra, xác minh và việc lập hồ sơ giải quyết nguồn tin về tội phạm của CQĐT, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra”. Các quy định của pháp luật hiện nay chủ yếu tập trung xác định thẩm quyền của Viện kiểm sát đối với CQĐT các cấp; cách thức, phương pháp thực hiện chức năng kiểm sát của Viện kiểm sát với CQĐT nhưng đối với các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, trong đó có cơ quan Kiểm lâm thì pháp luật không có quy định cụ thể, rõ ràng.

Bên cạnh đó, cơ cấu tổ chức, phân cấp của cơ quan Kiểm lâm với cơ quan tiến hành tố tụng khác (trong đó có Viện kiểm sát) không có sự tương đồng. Điều này khiến cho cơ quan này gặp lúng túng trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.

Thứ hai, khó khăn trong việc tiếp cận hiện trường và áp dụng các biện pháp xử lý ban đầu. Do đặc thù địa bàn quản lý của lực lượng Kiểm lâm mà một số đơn vị thuộc cơ quan Kiểm lâm, đặc biệt là Hạt Kiểm lâm ở các khu vực vùng sâu, vùng xa, điều kiện đi lại khó khăn, thiếu phương tiện di chuyển, liên lạc. Do vậy, khi tiếp nhận hoặc trực tiếp phát hiện các nguồn tin về tội phạm, đặc biệt là đối với những tố giác, tin báo về tội phạm phải khám nghiệm hiện trường, cơ quan Kiểm lâm, mặc dù có thông báo đến Viện kiểm sát nhưng do trụ sở cách nhau xa, phương tiện di chuyển, đi lại khó khăn mà Viện kiểm sát không thể nhanh chóng có mặt để thực hiện công tác thực hành quyền công tố và kiểm sát việc khám nghiệm hiện trường. Điều này dễ dẫn đến quá trình kiểm tra, đánh giá các nội dung ban đầu của nguồn tin chưa được đầy đủ và tiềm ẩn nguy cơ xảy ra sai sót, ảnh hưởng đến quá trình giải quyết vụ án.

Bên cạnh đó, do địa bàn hoạt động của cơ quan Kiểm lâm thường tập trung tại các khu vực tiếp giáp biên giới, vì vậy, xuất hiện tình trạng đối tượng bị tố giác có thể là người nước ngoài, cư trú trên lãnh thổ nước ngoài. Tuy nhiên, tại thời điểm tiếp nhận tố giác, tin báo, cơ quan Kiểm lâm không có thẩm quyền ban hành quyết định tạm giữ đối với các đối tượng trên do phải đợi kết luận trưng cầu giám định, kết luận định giá tài sản (khoảng thời gian này thường kéo dài do những khó khăn liên quan đến công tác định giá, cơ quan giám định cách xa khu vực lấy mẫu), tiến hành các hoạt động kiểm tra, xác minh, thu thập chứng cứ, tài liệu, đồ vật, đồng thời, cũng tại thời điểm này, căn cứ quy định của BLTTHS, cơ quan Kiểm lâm cũng không có thẩm quyền áp dụng biện pháp tạm hoãn xuất cảnh đối với các đối tượng trên, khó khăn trong việc triệu tập cũng như thu thập chứng cứ, tài liệu khác liên quan.

Thứ ba, bất cập trong quy định các tội phạm thuộc thẩm quyền giải quyết của cơ quan Kiểm lâm. Cơ quan Kiểm lâm nằm trong hệ thống các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, được giao nhiệm vụ tiếp nhận và giải quyết đối với những nguồn tin về các tội phạm cụ thể[1] được quy định tại Điều 232 (Tội vi phạm quy định về khai thác, bảo vệ rừng và lâm sản); Điều 243 (Tội huỷ hoại rừng); Điều 244 (Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm); Điều 245 (Tội vi phạm quy định về quản lý khu bảo tồn thiên nhiên); Điều 313 (Tội vi phạm quy định về phòng cháy, chữa cháy) và Điều 345 (Tội vi phạm các quy định về bảo vệ và sử dụng di tích lịch sử văn hoá, danh lam thắng cảnh gây hậu quả nghiêm trọng) Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung các năm 2017, 2025 (BLHS năm 2015). Về cơ bản, việc giao trách nhiệm tiếp nhận, giải quyết các nguồn tin về tội phạm này cho cơ quan Kiểm lâm là hợp lý, vì đây là những tội phạm có liên quan đến chức năng, nhiệm vụ và có thể được phát hiện qua quá trình cơ quan Kiểm lâm thực hiện nhiệm vụ chuyên môn. Tuy nhiên, trong số các tội phạm được liệt kê không có Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật hoang dã quy định tại Điều 234 BLHS năm 2015. Mặc dù căn cứ vào các tiêu chí cụ thể (ảnh hưởng, tác động liên quan đến kinh tế) và để bảo đảm sự phù hợp trong kỹ thuật lập pháp mà Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật hoang dã được xếp vào nhóm các tội phạm khác xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, đồng thời, các tố giác, tin báo về tội phạm quy định tại Điều 234 BLHS năm 2015 cũng không thuộc thẩm quyền giải quyết của cơ quan Kiểm lâm, trong khi đó, tố giác, tin báo về Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm quy định tại Điều 244 BLHS năm 2015 (với những tương đồng nhất định về khu vực, địa bàn phát hiện nguồn tin) được xác định thuộc phạm vi tiếp nhận và giải quyết của lực lượng này. Quy định trên chưa thực sự hợp lý và có khả năng gây ảnh hưởng đến quá trình tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm nói chung. Bởi lẽ, các hành vi vi phạm quy định về bảo vệ động vật hoang dã ngoài được phát hiện thông qua quá trình trao đổi, mua bán của các đối tượng trên thị trường thì còn có thể được phát hiện khi các đối tượng đang thực hiện một trong số những hành vi như: săn, bắt, giết, nuôi nhốt,… Các hành vi này chủ yếu được phát hiện trong quá trình thực hiện chức năng, nhiệm vụ của cơ quan Kiểm lâm. Do vậy, việc bổ sung nguồn tin về Tội phạm Vi phạm quy định về bảo vệ động vật hoang dã trong thẩm quyền giải quyết của cơ quan Kiểm lâm là phù hợp với yêu cầu của thực tiễn.

Thứ tư, khó khăn trong việc giám định, định giá đối với vật chứng được thu giữ khi giải quyết nguồn tin về tội phạm của cơ quan Kiểm lâm. Trong một số nguồn tin về tội phạm cụ thể được tiếp nhận và giải quyết bởi cơ quan Kiểm lâm (những tội phạm liên quan đến động vật hoang dã; động vật nguy cấp, quý, hiếm; các loại rừng, gỗ, lâm sản) thì việc thu giữ vật chứng, tài liệu, thực hiện giám định, định giá là hoạt động, là căn cứ quan trọng để ban hành quyết định khởi tố hoặc quyết định không khởi tố vụ án hình sự. Tuy nhiên, vấn đề bảo quản, vận chuyển, giám định, định giá đối với các vật chứng trên còn gặp khó khăn, nhiều trường hợp cơ quan Kiểm lâm sau khi tiếp nhận, do không đủ chi phí để giám định và nơi nuôi nhốt, bảo quản khiến cho vật chứng là các cá thể động vật hoang dã, động vật nguy cấp, quý, hiếm chết, ảnh hưởng đến quá trình giải quyết vụ án.

Đối với trường hợp vật chứng là gỗ rừng, việc thống nhất cách thức và phương pháp xác định trữ lượng gỗ cũng gặp khó khăn. Nếu trường hợp số lượng cây gỗ ít, cơ quan tố tụng có thể xác định trữ lượng gỗ, loại gỗ thông qua việc đếm số cây, đo chiều cao, đường kính…; tuy nhiên, trường hợp diện tích rừng bị huỷ hoại lớn, số lượng nhiều thì việc đếm số lượng không khả thi do không có đủ phương tiện, nhân lực và tốn thời gian, ảnh hưởng đến tiến độ giải quyết vụ án. Do vậy, đối với trường hợp này, cơ quan tố tụng thường sử dụng phương pháp lập ô tiêu chuẩn[2] để tính toán và xác định trữ lượng gỗ, củi bị huỷ hoại. Tuy nhiên, khi sử dụng phương pháp này, người bị tố giác, báo tin thường không đồng ý với kết quả kiểm đếm, định giá tài sản và yêu cầu cơ quan tiến hành tố tụng tính toán lại bằng phương pháp đếm số lượng cây để đảm bảo tính chính xác.

Trong trường hợp các bên đồng ý sử dụng kết quả của việc tính toán trên thì vấn đề xác định trữ lượng gỗ, diện tích rừng, loại rừng, trạng thái rừng vẫn có thể phát sinh mâu thuẫn. Một số trường hợp, cơ quan tiến hành tố tụng căn cứ vào kết quả kiểm tra, xác minh, kết quả thu thập, đánh giá chứng cứ từ hoạt động khám nghiệm hiện trường, các tài liệu khác do cơ quan, tổ chức cung cấp như: Quyết định giao đất, giao rừng; quyết định công bố quy hoạch, hiện trạng rừng… để kết luận. Cũng có trường hợp, cơ quan tiến hành tố tụng dựa vào kết luận giám định được thực hiện bởi Giám định viên tư pháp trong lĩnh vực nông nghiệp và phát triển nông thôn để kết luận về diện tích bị huỷ hoại có phải là rừng không, loại rừng, diện tích rừng cũng như trữ lượng gỗ.

Bên cạnh đó, công tác định giá đối với trường hợp vật chứng là gỗ rừng bị huỷ hoại cũng còn bất cập khi cơ quan định giá chỉ khảo sát được giá tại trung tâm xã hoặc các vị trí phương tiện giao thông có thể tiếp cận (nơi có hoạt động mua bán gỗ), không thể khảo sát tại vị trí rừng bị huỷ hoại, điều này làm phát sinh những mâu thuẫn liên quan đến kết luận định giá trong một số vụ án.

Như vậy, việc chưa có quy định nhằm thống nhất về phương pháp, cách thức xác định loại rừng, diện tích rừng cũng như định giá tài sản là một trong những vướng mắc khiến cho quá trình giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm của cơ quan Kiểm lâm bị hạn chế, ảnh hưởng đến quá trình giải quyết nguồn tin về tội phạm của cơ quan Kiểm lâm.

Thứ năm, chưa có quy định về chức danh Điều tra viên trong cơ quan Kiểm lâm để đảm bảo thực hiện các công tác chuyên môn. Với vai trò là cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, theo quy định của pháp luật, cơ quan Kiểm lâm được giao một số nhiệm vụ, quyền hạn cơ bản trong giai đoạn tiếp nhận, giải quyết nguồn tin đối với từng trường hợp cụ thể như: Thu thập chứng cứ, tài liệu, đồ vật từ những người có liên quan để kiểm tra, xác minh nguồn tin về tội phạm; trực  tiếp tổ chức và chỉ đạo việc khám nghiệm hiện trường; quyết định trưng cầu giám định, yêu cầu định giá tài sản; quyết định khám xét, thu giữ, tạm giữ và bảo quản vật chứng, tài liệu liên quan trực tiếp đến vụ án; triệu tập và hỏi cung bị can, lấy lời khai bị hại, đương sự… Đây là những hoạt động thường được tiến hành bởi Điều tra viên của Cơ quan điều tra các cấp, được đào tạo về nghiệp vụ và chuyên môn; khi được thực hiện bởi cơ quan Kiểm lâm, hoạt động này có thể tiềm ẩn nguy cơ sai sót, làm ảnh hưởng đến kết quả giải quyết về sau. Mặt khác, đối với hoạt động khám nghiệm hiện trường, BLTTHS năm 2015 quy định do Điều tra viên chủ trì, Kiểm sát viên Viện kiểm sát cùng cấp thực hiện kiểm sát hoạt động của CQĐT, tuy nhiên, pháp luật chưa có quy định về chức danh Điều tra viên trong cơ quan Kiểm lâm. Những chủ thể có thẩm quyền tiến hành một số hoạt động điều tra trong lực lượng này được xác định là Cục trưởng, Phó Cục trưởng Cục kiểm lâm; Chi cục trưởng, Phó Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm; Hạt trưởng, Phó Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm. Bất cập trên cũng ảnh hưởng đến quá trình thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Viện kiểm sát gặp khó khăn do không có cơ sở để xác định chính xác thẩm quyền của cơ quan Kiểm lâm đối với hoạt động khám nghiệm hiện trường cũng như một số hoạt động tố tụng khác có liên quan.

Mặt khác, liên quan đến hoạt động khám nghiệm hiện trường, điểm b khoản 1 Điều 34 Luật tổ chức CQĐT hình sự năm 2015 quy định, đối với tội phạm nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng hoặc tội phạm ít nghiêm trọng nhưng phức tạp, cơ quan Kiểm lâm có quyền khám nghiệm hiện trường, trong khi đó khoản 3 Điều 39 BLTTHS năm 2015 không quy định cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra (trong đó có cơ quan Kiểm lâm) được phép tiến hành hoạt động trên. Tương tự, theo khoản 3 Điều 39 BLTTHS năm 2015, khoản 1 Điều 34 Luật tổ chức CQĐT hình sự năm 2015, cơ quan Kiểm lâm không có thẩm quyền trưng cầu giám định, yêu cầu định giá đối với các trường hợp tội phạm nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng hoặc tội phạm ít nghiêm trọng nhưng phức tạp, tuy nhiên, với những tin báo, tố giác về tội phạm thuộc thẩm quyền tiếp nhận, giải quyết của cơ quan Kiểm lâm, để có cơ sở xác định tội phạm thuộc loại nào thì kết luận giám định, định giá tài sản được xem là một trong những căn cứ quan trọng, việc cơ quan Kiểm lâm không có Thẩm quyền trong trường hợp trên làm giảm hiệu quả của công tác đấu tranh, phòng chống tội phạm, ảnh hưởng đến quá trình giải quyết vụ án.

2. Một số kiến nghị

Một là, cần tăng cường xây dựng quy chế phối hợp giữa cơ quan Kiểm lâm với Viện kiểm sát, trong đó, tập trung vào một số nội dung cơ bản như: Phối hợp trong việc trao đổi thông tin, đối chiếu số liệu trong sổ tiếp nhận tố giác, tin báo; đảm bảo phân loại các tố giác, tin báo về tội phạm chính xác, giải quyết đúng thời hạn; phối hợp trong việc cung cấp thông tin, số liệu, hồ sơ để Viện kiểm sát thực hiện hoạt động kiểm sát trực tiếp;… đặc biệt chú ý đến các trường hợp phức tạp, các tố giác, tin báo có liên quan đến đối tượng là người đồng bào dân tộc thiểu số, chức sắc tôn giáo; trường hợp có vướng mắc trong quá trình tiếp nhận, giải quyết nguồn tin cần kịp thời họp liên ngành để thống nhất phương án xử lý, tránh chậm trễ, kéo dài, gây ảnh hưởng đến quyền, lợi ích của các đối tượng liên quan, đặc biệt là người tố giác, người báo tin. Đồng thời, nâng cấp hệ thống cơ sở vật chất, công nghệ thông tin, ứng dụng phần mềm trong quản lý hồ sơ tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm của cơ quan Kiểm lâm, đảm bảo tất cả các tố giác, tin báo về tội phạm được Viện kiểm sát kiểm sát chặt chẽ.

Hai là, nghiên cứu, bổ sung quy định về tội phạm thuộc thẩm quyền giải quyết của cơ quan Kiểm lâm, đặc biệt là Tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật hoang dã (Điều 234 BLHS) trong Luật tổ chức CQĐT hình sự năm 2015. Cụ thể:

“Điều 34. Nhiệm vụ, quyền hạn điều tra của Kiểm lâm

1. Cơ quan Kiểm lâm khi thực hiện nhiệm vụ trong lĩnh vực quản lý của mình mà phát hiện tội phạm quy định tại các điều 232, 234, 243, 244, 245, 313 và 345 của Bộ luật Hình sự thì Cục trưởng Cục Kiểm lâm, Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm vùng, Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm, Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm có nhiệm vụ, quyền hạn sau đây:…”.

Ba là, cần nghiên cứu, bổ sung quy định về tiêu chí, bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh Điều tra viên trong hệ thống các cơ quan Kiểm lâm. Các hoạt động tố tụng như khám nghiệm hiện trường, khám xét, lấy lời khai, thu giữ, tạm giữ đồ vật, tài liệu… là các hoạt động cơ bản, quan trọng được tiến hành bởi Điều tra viên, đây là những người có trình độ chuyên môn, được đào tạo bài bản về nghiệp vụ điều tra, về phương pháp, cách thức thực hiện các hoạt động điều tra nhằm đảm bảo tính chính xác, hạn chế tình trạng vi phạm tố tụng. Do đó, từ thực tiễn quy định của pháp luật đối với các hoạt động cơ bản mà cơ quan Kiểm lâm được tiến hành, có thể nghiên cứu, bổ sung quy định về chức danh Điều tra viên trong cơ quan Kiểm lâm, vừa góp phần nâng cao trình độ, nghiệp vụ điều tra chuyên môn của mỗi cán bộ Kiểm lâm, vừa đảm bảo sự đồng bộ và phù hợp với các quy định của pháp luật khi thực hiện các hoạt động tố tụng cụ thể trong quá trình tiếp nhận, giải quyết các tố giác, tin báo về tội phạm.

Bốn là, cần nghiên cứu điều chỉnh, bổ sung quy định về thẩm quyền của cơ quan Kiểm lâm đối với các hoạt động tố tụng, nhất là hoạt động khám nghiệm hiện trường và hoạt động trưng cầu giám định, định giá tài sản. Cụ thể:

Đối với hoạt động khám nghiệm hiện trường, để đảm bảo sự phù hợp giữa quy định tại Điều 39 BLTTHS năm 2015, điểm b khoản 1 Điều 34 Luật tổ chức CQĐT hình sự năm 2015 và kịp thời phát hiện, thu thập, đánh giá chứng cứ, cần bổ sung thêm quy định tại khoản 3 Điều 39 BLTTHS năm 2015 theo hướng cho phép cơ quan Kiểm lâm có quyền trực tiếp tổ chức và chỉ đạo hoạt động khám nghiệm hiện trường. Bên cạnh đó, xuất phát từ tính chất đặc biệt liên quan đến các nguồn tin về tội phạm được tiếp nhận, giải quyết bởi cơ quan Kiểm lâm đa phần liên quan đến giá trị thiệt hại của tài sản, hoặc cần xác định chủng loại, tỉ lệ thương tật (5/6 tội danh thuộc thẩm quyền giải quyết của cơ quan Kiểm lâm) nên việc giao cho cơ quan này thẩm quyền yêu cầu trưng cầu giám định, định giá tài sản đối với nguồn tin về tội phạm (bao gồm cả tin báo, tố giác về các tội phạm nghiêm trọng, tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng hoặc tội phạm ít nghiêm trọng nhưng phức tạp) là phù hợp, đáp ứng yêu cầu của thực tiễn trong quá trình giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm. Theo đó, cần sửa đổi nội dung quy định của khoản 3 Điều 39 BLTTHS năm 2015 theo hướng:

“Điều 39. Nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của cấp trưởng, cấp phó, cán bộ điều tra của các cơ quan của Bộ đội biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, lực lượng Cảnh sát biển, Kiểm ngư được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra

1. …

3. Khi tiến hành tố tụng hình sự đối với tội phạm nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng hoặc tội phạm ít nghiêm trọng nhưng phức tạp, những người được quy định tại các điểm a, b, c, d và đ khoản 2 Điều 35 của Bộ luật này có những nhiệm vụ, quyền hạn:

a) Thu thập chứng cứ, tài liệu, đồ vật từ những người có liên quan để kiểm tra, xác minh nguồn tin về tội phạm;

b) Quyết định tạm đình chỉ việc giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố; quyết định khởi tố, không khởi tố, thay đổi hoặc bổ sung quyết định khởi tố vụ án;

c) Trực tiếp tổ chức và chỉ đạo việc khám nghiệm hiện trường;

d) Quyết định trưng cầu giám định, yêu cầu định giá tài sản; quyết định khám xét, thu giữ, tạm giữ và bảo quản vật chứng, tài liệu liên quan trực tiếp đến vụ án;

…”.

Theo Tạp chí Kiểm sát in số 06/2026