Góp ý Bộ luật Hình sự (sửa đổi) về các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân và trách nhiệm của người phối thuộc với quân đội trong chiến đấu, phục vụ chiến đấu
Ngày đăng : 22:09, 06/11/2026
Trên cơ sở nghiên cứu, đối chiếu, phân tích quy định hiện hành với nội dung Chương XXIV Dự thảo BLHS (sửa đổi), bài viết chỉ ra một số vấn đề liên quan phạm vi chủ thể “người phối thuộc”, các tình tiết định khung còn mang tính định tính, ranh giới một số cấu thành tội phạm trong điều kiện tác chiến công nghệ cao và yêu cầu bảo vệ bí mật nhà nước thuộc lĩnh vực quốc phòng trên không gian mạng…; từ đó đề xuất một số kiến nghị góp phần hoàn thiện quy định của Bộ luật Hình sự (sửa đổi) trước khi trình Quốc hội xem xét, thông qua.
So sánh quy định hiện hành và nội dung dự thảo về các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân
Bộ luật Hình sự (BLHS) hiện hành dành riêng Chương XXV với 29 điều (từ Điều 392 đến Điều 420) quy định về các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân và trách nhiệm của người phối thuộc với quân đội trong chiến đấu, phục vụ chiến đấu. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để duy trì kỷ luật, kỷ cương quân đội, bảo đảm sức mạnh chiến đấu của lực lượng vũ trang nhân dân.
Qua gần 10 năm thi hành, cùng với sự phát triển của nhiệm vụ quân sự, quốc phòng, yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại theo Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc, cũng như sự thay đổi nhanh chóng của phương thức tác chiến, khoa học công nghệ quân sự, một số quy định tại Chương XXV BLHS hiện hành cần được rà soát, bổ sung để bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất với hệ thống pháp luật và phù hợp với thực tiễn.
Theo quy định tại Điều 392 BLHS hiện hành thì 04 nhóm chủ thể phải chịu trách nhiệm hình sự về các tội trong Chương XXV gồm: (1) quân nhân tại ngũ, công nhân, công chức, viên chức quốc phòng; (2) quân nhân dự bị trong thời gian tập trung huấn luyện; (3) dân quân, tự vệ trong thời gian phối thuộc với quân đội trong chiến đấu, phục vụ chiến đấu; (4) công dân được trưng tập vào phục vụ trong quân đội. 28 điều luật còn lại quy định về các tội danh với 05 nhóm hành vi sau: (1) vi phạm mệnh lệnh, kỷ luật quân đội (ra mệnh lệnh trái pháp luật, chống mệnh lệnh, chấp hành không nghiêm chỉnh mệnh lệnh, cản trở đồng đội thực hiện nhiệm vụ, làm nhục, hành hung đồng đội); (2) hành vi phản bội, đầu hàng, đào ngũ, trốn tránh nhiệm vụ; các tội xâm phạm bí mật công tác quân sự (cố ý làm lộ, chiếm đoạt/mua bán/tiêu hủy, vô ý làm lộ, làm mất tài liệu); (3) vi phạm chế độ trực ban, trực chiến, bảo vệ, an toàn chiến đấu, huấn luyện; (4) vi phạm quy định về vũ khí, trang bị, phương tiện kỹ thuật quân sự; (5) nhóm hành vi xâm phạm quan hệ với nhân dân, chế độ đối với thương binh, tử sĩ, chiến lợi phẩm, tù binh, hàng binh.
Trên cơ sở kế thừa kết cấu, tinh thần và nội dung của Chương XXV BLHS hiện hành, Dự thảo BLHS (sửa đổi) quy định nội dung này tại Chương XXIV với 27 điều (từ Điều 383 đến Điều 409). Về cơ bản, các nội dung này được sắp xếp theo đúng trình tự logic của luật hiện hành, bảo đảm tính kế thừa, ổn định của chính sách hình sự trong lĩnh vực quân sự, quốc phòng - một yêu cầu quan trọng đối với xử lý loại tội phạm gắn trực tiếp với kỷ luật, sức mạnh chiến đấu của quân đội.
Những điểm mới trong dự thảo BLHS (sửa đổi)
Qua đối chiếu, có thể nhận thấy dự thảo BLHS (sửa đổi) đã có một số điều chỉnh đáng chú ý, thể hiện tinh thần đổi mới tư duy lập pháp theo hướng ngắn gọn, khoa học, thống nhất với hệ thống pháp luật, cụ thể như sau:
Một là, mở rộng diện những người phải chịu trách nhiệm hình sự về các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân: Trên cơ sở kế thừa quy định tại Điều 392 BLHS hiện hành, Điều 383 BLHS (sửa đổi) quy định 05 diện người phải chịu trách nhiệm hình sự về các tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân, gồm: (1) Quân nhân tại ngũ, công nhân, công chức, viên chức quốc phòng; (2) Quân nhân dự bị trong thời gian tập trung huấn luyện hoặc kiểm tra tình trạng sẵn sàng chiến đấu; (3) Dân quân tự vệ trong thời gian tập trung huấn luyện phối thuộc với quân đội trong chiến đấu, phục vụ chiến đấu; (4) Công dân được điều động, trưng tập hoặc hợp đồng vào phục vụ trong quân đội; (5) Người làm việc trong tổ chức cơ yếu thuộc thẩm quyền quản lý của Bộ Quốc phòng; học viên đào tạo sĩ quan dự bị tại các cơ sở đào tạo trong quân đội; người đang đào tạo tại các cơ sở đào tạo trong quân đội.
Việc sửa đổi, bổ sung theo hưởng mở rộng diện người chịu trách nhiệm hình sự như trên góp phần bảo đảm sự bao quát, đầy đủ hơn các chủ thể có khả năng xâm phạm những quan hệ đặc biệt được pháp luật hình sự bảo vệ trong lĩnh vực quân sự, đồng thời tăng cường kỷ luật, hiệu lực quản lý và khả năng phòng ngừa tội phạm trong quân đội.
Hai là, dự thảo BLHS (sửa đổi) đã hợp nhất 4 điều luật về bảo vệ bí mật công tác quân sự của luật hiện hành: Gồm: Hợp nhất Điều 404 - Tội cố ý làm lộ bí mật công tác quân sự với Điều 405 - Tội chiếm đoạt, mua bán hoặc tiêu hủy tài liệu bí mật công tác quân sự; hợp nhất Điều 406 - Tội vô ý làm lộ bí mật công tác quân sự với Điều 407 - Tội làm mất tài liệu bí mật công tác quân sự thành 02 điều luật tương ứng (Điều 395 - Tội cố ý làm lộ, chiếm đoạt, mua bán, tiêu hủy thông tin, tài liệu, vật chứa bí mật nhà nước thuộc lĩnh vực quốc phòng; Điều 396 - Tội vô ý làm lộ bí mật nhà nước thuộc lĩnh vực quốc phòng, làm mất tài liệu, vật chứa bí mật nhà nước thuộc lĩnh vực quốc phòng). Việc hợp nhất theo tiêu chí lỗi (cố ý và vô ý) thay vì theo từng dạng hành vi khách quan riêng lẻ vừa giúp giảm số điều luật, tinh gọn kết cấu Chương, vừa khắc phục sự trùng lặp, chồng chéo giữa các cấu thành tội phạm có cùng khách thể bảo vệ.
Ba là, dự thảo BLHS (sửa đổi) đã thống nhất sử dụng thuật ngữ “bí mật nhà nước thuộc lĩnh vực quốc phòng” thay cho thuật ngữ “bí mật công tác quân sự” của luật hiện hành. Đây là điều chỉnh có ý nghĩa quan trọng về mặt kỹ thuật lập pháp, giúp thống nhất thuật ngữ pháp lý giữa BLHS hiện hành với Luật Bảo vệ bí mật nhà nước năm 2025 - văn bản đã quy định quốc phòng là một trong các lĩnh vực có bí mật nhà nước - qua đó khắc phục tình trạng một loại đối tượng tác động bị gọi bằng hai thuật ngữ khác nhau trong hai văn bản luật có liên quan trực tiếp với nhau.
Bốn là, dự thảo BLHS (sửa đổi) thống nhất sử dụng thuật ngữ “phương tiện kỹ thuật quân sự” xuyên suốt các điều luật liên quan đến vũ khí, khí tài (Điều 401, 402, 403 dự thảo), khắc phục việc luật hiện hành sử dụng đồng thời cả hai thuật ngữ “trang bị kỹ thuật quân sự” và “phương tiện kỹ thuật quân sự” tại các điều luật khác nhau trong cùng một nhóm tội, vốn dễ gây cách hiểu không thống nhất trong thực tiễn áp dụng
Năm là, tên gọi tội danh tại Điều 397 dự thảo BLHS (sửa đổi) là "Tội không báo cáo hoặc báo cáo sai" đã được mở rộng phạm vi bao quát so với Điều 408 BLHS hiện hành (chỉ có tên "Tội báo cáo sai"), qua đó phản ánh rõ hơn tính chất nguy hiểm của cả hành vi không thực hiện nghĩa vụ báo cáo (im lặng, bỏ sót) bên cạnh hành vi báo cáo sai sự thật, đáp ứng tốt hơn yêu cầu quản lý, chỉ huy trong hoạt động quân sự.
Những điều chỉnh nêu trên đã thể hiện rõ tinh thần đổi mới tư duy xây dựng pháp luật theo hướng ngắn gọn, súc tích, dễ hiểu, dễ áp dụng, thống nhất với hệ thống pháp luật hiện hành mà Nghị quyết số 66-NQ/TW đề ra.
Một số vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện
Bên cạnh những điểm mới trên, qua nghiên cứu nội dung dự thảo, tác giả cho rằng còn một số vấn đề cần được các cơ quan soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, trao đổi, làm rõ, cụ thể:
Thứ nhất, cần mở rộng quy định về phạm vi “người phối thuộc với quân đội”: Tên gọi của Chương XXV ở luật hiện hành và Chương XXIV ở dự thảo luật sửa đổi đều xác định phạm vi điều chỉnh bao gồm “trách nhiệm của người phối thuộc với quân đội trong chiến đấu, phục vụ chiến đấu”, song nội dung Điều 383 dự thảo BLHS (sửa đổi) mới chỉ quy định một loại chủ thể phối thuộc duy nhất là “dân quân tự vệ trong thời gian tập trung huấn luyện phối thuộc với quân đội trong chiến đấu, phục vụ chiến đấu” (khoản 3). Trong khi đó, thực tiễn tổ chức phòng thủ quân khu, khu vực phòng thủ, phòng chống thiên tai, cứu hộ, cứu nạn hiện nay cho thấy còn nhiều lực lượng, tổ chức, cá nhân khác cũng có thể được huy động, trưng dụng, trưng mua để phối thuộc, phục vụ trực tiếp cho hoạt động chiến đấu, phục vụ chiến đấu của quân đội theo quy định của Luật Quốc phòng, Luật Dân quân tự vệ, Luật Lực lượng dự bị động viên (như lực lượng dự bị động viên đã có quyết định huy động nhưng chưa biên chế vào đơn vị quân đội, tổ chức, cá nhân được trưng dụng phương tiện, tài sản phục vụ quốc phòng...). Việc phạm vi chủ thể tại Điều 383 dự thảo BLHS (sửa đổi) còn hẹp hơn so với phạm vi được nêu tại tên Chương có thể dẫn đến khoảng trống pháp lý khi các lực lượng, cá nhân này vi phạm nghĩa vụ, trách nhiệm trong quá trình phối thuộc chiến đấu.
Thứ hai, cần quy định cụ thể về tình tiết định khung tăng nặng đối với các tội phạm cụ thể trong Chương XXIV BLHS (sửa đổi): Nhiều tình tiết định khung tăng nặng trong Chương này như: “gây hậu quả nghiêm trọng”, “gây hậu quả rất nghiêm trọng”, “gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng”… vẫn được quy định mang tính định tính, chưa có tiêu chí định lượng cụ thể như một số nhóm tội phạm khác (ví dụ nhóm tội xâm phạm sở hữu đã định lượng thiệt hại bằng tiền). Đặc thù của các tội phạm trong lĩnh vực quân sự là hậu quả thường gắn với sức chiến đấu, an toàn tính mạng của quân nhân, bí mật quốc phòng - những giá trị khó lượng hóa bằng chỉ tiêu tài chính đơn thuần - nhưng nếu thiếu văn bản hướng dẫn áp dụng thống nhất thì dễ dẫn đến việc các Tòa án quân sự khu vực có cách hiểu, vận dụng khác nhau đối với cùng một loại hành vi.
Thứ ba, cần chỉnh sửa, bổ sung quy định dự thảo BLHS (sửa đổi) theo hướng giải thích rõ khái niệm “vị trí chiến đấu”, “hàng ngũ quân đội” phù hợp với sự phát triển của xã hội: Ranh giới giữa một số cấu thành tội phạm truyền thống (như: Tội bỏ vị trí chiến đấu hoặc không làm nhiệm vụ trong chiến đấu - Điều 392; Tội đào ngũ - Điều 393) được xây dựng trên cơ sở hình dung về chiến trường, đội hình chiến đấu theo phương thức tác chiến truyền thống. Tuy nhiên, trong điều kiện chiến tranh hiện đại, tác chiến trên không gian mạng, sử dụng phương tiện bay không người lái, hệ thống chỉ huy - điều khiển từ xa… như hiện nay, khái niệm “vị trí chiến đấu”, “hàng ngũ quân đội” có thể không còn gắn liền với một không gian vật lý cố định như trước, đặt ra yêu cầu cần được nghiên cứu, giải thích rõ để bảo đảm áp dụng thống nhất, không bỏ lọt hành vi vi phạm cũng như không mở rộng tùy tiện phạm vi xử lý hình sự.
Thứ tư, bổ sung quy định về tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự đối với hành vi xâm phạm bí mật, dữ liệu quốc phòng. Mặc dù Điều 395, Điều 396 dự thảo BLHS (sửa đổi) đã mở rộng khái niệm bảo vệ sang “bí mật nhà nước thuộc lĩnh vực quốc phòng” nói chung, nhưng Chương XXIV lại chưa quy định tình tiết định khung tăng nặng riêng đối với hành vi xâm phạm bí mật, dữ liệu quốc phòng được thực hiện thông qua không gian mạng, hệ thống thông tin quân sự, hệ thống chỉ huy số hóa. Trong bối cảnh hệ thống pháp luật về dữ liệu, an ninh mạng ở nước ta đang được hoàn thiện, đây là khoảng trống cần được cân nhắc bổ sung để bảo đảm tính răn đe tương xứng với phương thức, thủ đoạn phạm tội mới có thể phát sinh.