Khắc phục hậu quả gắn với trách nhiệm hình sự: Định hướng hoàn thiện chính sách trong dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi)
Ngày đăng : 10:06, 22/10/2026
Vấn đề đặt ra trong quá trình hoàn thiện chính sách hình sự là làm thế nào để thúc đẩy việc khắc phục hậu quả thực chất, nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản, đồng thời bảo đảm không bỏ lọt tội phạm, không làm suy giảm tính nghiêm minh và công bằng của pháp luật.
Định hướng chính sách hình sự: Chủ động khắc phục hậu quả, thu hồi tài sản từ giai đoạn sớm
Một điểm đáng chú ý của Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) là định hướng ưu tiên khắc phục hậu quả kinh tế, lấy kết quả khắc phục làm căn cứ xem xét các biện pháp xử lý tiếp theo. Cách tiếp cận này hướng tới nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản và bồi thường thiệt hại.
Theo đó, khi xử lý hình sự, việc khắc phục hậu quả kinh tế được ưu tiên xem xét trước. Định hướng này cần được cụ thể hóa về phạm vi và cách thức áp dụng nhằm bảo đảm thống nhất, hạn chế cách hiểu tùy nghi trong thực tiễn.
Việc chú trọng thu hồi tài sản, bồi thường thiệt hại góp phần bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức và cá nhân. Tuy nhiên, ưu tiên khắc phục hậu quả không đồng nghĩa với việc thay thế yêu cầu xử lý đúng pháp luật. Trách nhiệm hình sự phải được xác định trên cơ sở căn cứ pháp luật và chứng cứ; kết quả khắc phục chỉ được xem xét trong phạm vi pháp luật quy định, không phải là căn cứ độc lập để loại trừ trách nhiệm hình sự.
Định hướng ưu tiên khắc phục hậu quả kinh tế đòi hỏi các cơ quan có thẩm quyền chủ động xác minh, truy tìm, bảo toàn và thu hồi tài sản ngay từ khi phát hiện dấu hiệu vi phạm, thay vì chỉ tập trung vào nội dung này ở giai đoạn cuối của quá trình giải quyết vụ án.
Trên thực tế, tài sản liên quan có thể bị chuyển dịch, che giấu hoặc tẩu tán trong quá trình xác minh, điều tra. Vì vậy, việc phát hiện sớm tài sản, xác định chủ thể quản lý, sử dụng và đánh giá khả năng thu hồi có ý nghĩa quan trọng đối với hiệu quả khắc phục hậu quả. Bên cạnh đó, việc người thực hiện hành vi chủ động giao nộp, hoàn trả tài sản và phối hợp làm rõ thiệt hại cũng góp phần thúc đẩy quá trình thu hồi.
Tuy nhiên, ưu tiên khắc phục hậu quả không đồng nghĩa với việc thiết lập cơ chế thu hồi tài sản tách rời các điều kiện xử lý hình sự, cũng không làm chấm dứt đương nhiên việc xem xét trách nhiệm hình sự khi tài sản đã được hoàn trả. Do đó, cần kết hợp việc xác minh hành vi với việc xác định, bảo toàn tài sản liên quan, trên cơ sở xử lý đúng căn cứ pháp luật và hạn chế nguy cơ thất thoát tài sản.
Khắc phục hậu quả không thay thế trách nhiệm hình sự
Một vấn đề cần được nhận thức thống nhất là việc khắc phục hậu quả không đương nhiên làm mất đi tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi, cũng không mặc nhiên loại trừ trách nhiệm hình sự.
Việc đánh giá kết quả khắc phục cần được đặt trong tổng thể các tình tiết của vụ việc, bao gồm tính chất, mức độ của hành vi; động cơ, mục đích; mức độ lỗi; thời điểm và tính tự nguyện của việc khắc phục; nguồn tài sản được sử dụng; cùng thái độ hợp tác của người thực hiện hành vi. Cần phân biệt trường hợp chủ động khai báo, tự nguyện hoàn trả tài sản với trường hợp chỉ khắc phục một phần sau khi hành vi bị phát hiện nhưng vẫn che giấu hoặc tẩu tán phần tài sản còn lại.
Nếu chỉ căn cứ vào số tiền đã nộp mà không xác minh đầy đủ thiệt hại và phần hậu quả chưa được khắc phục, việc đánh giá có thể thiếu khách quan, dẫn đến áp dụng chính sách không thống nhất. Ngược lại, nếu xem nhẹ kết quả khắc phục thực chất, cơ quan có thẩm quyền có thể bỏ qua một yếu tố quan trọng khi lựa chọn biện pháp xử lý.
Vì vậy, cần xác định rõ tiêu chí đánh giá và giá trị pháp lý của kết quả khắc phục trong từng cơ chế xử lý. Kết quả này cần được xem xét đúng vị trí, không trở thành phương thức dùng tiền hoặc tài sản để đổi lấy việc không bị xử lý hình sự.
Miễn trách nhiệm hình sự phải dựa trên đánh giá toàn diện, khách quan
Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) đề xuất cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự đối với một số trường hợp phạm tội gây thiệt hại về kinh tế trong quá trình thực hiện dự án phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh. Cơ chế này được đặt ra với những điều kiện chặt chẽ: hành vi không thuộc trường hợp tham nhũng; dự án đang triển khai, chưa hoàn thành; hậu quả chưa được khắc phục do nguyên nhân khách quan nhưng vẫn có khả năng, phương án và điều kiện khắc phục khả thi; đồng thời, dự án mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cho địa phương, đất nước. Thời gian tạm hoãn được giới hạn và chỉ được gia hạn một lần theo điều kiện của Dự thảo.
Bên cạnh đó, Dự thảo đề xuất xem xét miễn trách nhiệm hình sự đối với người đã được tạm hoãn truy cứu trong quá trình thực hiện dự án, nếu người đó đã khắc phục xong hậu quả và dự án mang lại hiệu quả. Như vậy, tạm hoãn truy cứu và miễn trách nhiệm hình sự là hai cơ chế có điều kiện, tạo ra những hệ quả pháp lý khác nhau. Việc được tạm hoãn truy cứu hoặc đã khắc phục hậu quả không đồng nghĩa với việc đương nhiên được miễn trách nhiệm hình sự.
Vì vậy, khi hoàn thiện quy định này, cần xác định chặt chẽ căn cứ áp dụng, đánh giá thực chất khả năng khắc phục hậu quả và hiệu quả của dự án, đồng thời thiết lập cơ chế kiểm tra, giám sát việc thực hiện cam kết. Những yêu cầu này nhằm bảo đảm chính sách tạo điều kiện khắc phục thiệt hại, phục hồi hoạt động kinh tế không bị lợi dụng để né tránh trách nhiệm hình sự hoặc dẫn đến bất bình đẳng trong áp dụng pháp luật.
Hoàn thiện cơ chế kiểm soát, bảo đảm không bỏ lọt tội phạm
Để các định hướng mới phát huy hiệu quả, cần tiếp tục làm rõ ba nhóm vấn đề sau:
Thứ nhất, cần xác định cụ thể phạm vi, điều kiện áp dụng cơ chế ưu tiên khắc phục hậu quả, tạm hoãn truy cứu và miễn trách nhiệm hình sự; bảo đảm mỗi cơ chế có căn cứ và hệ quả pháp lý riêng, không đồng nhất với việc không xử lý hình sự.
Thứ hai, cần xây dựng tiêu chí đánh giá việc khắc phục hậu quả đầy đủ, thực chất và tự nguyện, trên cơ sở xác định toàn bộ thiệt hại, tài sản đã thu hồi, phần hậu quả còn lại, nguồn tài sản dùng để khắc phục và mức độ hợp tác. Đối với các dự án, cần đánh giá tính khả thi của phương án khắc phục và hiệu quả thực tế theo điều kiện của Dự thảo.
Thứ ba, cần làm rõ trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền trong việc xác minh, đánh giá, quyết định và kiểm tra kết quả khắc phục; đồng thời tăng cường phối hợp, kiểm sát và trách nhiệm giải trình nhằm hạn chế tình trạng áp dụng không thống nhất.
Cùng với đó, cần hướng dẫn áp dụng thống nhất, nhất là về chứng minh kết quả khắc phục và đánh giá điều kiện tạm hoãn, miễn trách nhiệm hình sự. Đây là cơ sở để vừa khuyến khích khắc phục hậu quả thực chất, vừa hạn chế việc lợi dụng chính sách.
Ưu tiên khắc phục hậu quả kinh tế là định hướng có ý nghĩa đối với việc bảo vệ lợi ích của Nhà nước, tổ chức và cá nhân bị thiệt hại. Tuy nhiên, hiệu quả xử lý không chỉ được thể hiện ở số tài sản thu hồi hoặc việc người thực hiện hành vi đã bị xử lý, mà còn ở khả năng khắc phục thiệt hại thực chất và phòng ngừa tội phạm.
Vì vậy, cần hoàn thiện các cơ chế ưu tiên khắc phục hậu quả, tạm hoãn truy cứu và miễn trách nhiệm hình sự theo hướng quy định rõ căn cứ, điều kiện và thẩm quyền áp dụng. Khắc phục hậu quả cần được coi trọng, nhưng không thể thay thế việc đánh giá hành vi và trách nhiệm hình sự. Đây là yêu cầu quan trọng nhằm bảo đảm chính sách hình sự vừa hướng đến hiệu quả thu hồi tài sản, vừa giữ vững tính nghiêm minh và công bằng của pháp luật.
Trong quá trình hoàn thiện Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), yêu cầu đặt ra là thiết kế các quy định đủ rõ để khuyến khích chủ động khắc phục hậu quả, thúc đẩy thu hồi tài sản từ sớm, đồng thời bảo đảm công bằng, minh bạch và kiểm soát chặt chẽ việc áp dụng.