Khởi kiện vì lợi ích công cộng trong giải quyết vụ án dân sự về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
Ngày đăng : 15:42, 23/10/2026
1. Khởi kiện vì lợi ích công cộng trong giải quyết vụ án dân sự về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
Khởi kiện vì lợi ích công cộng có thể hiểu là khởi kiện vì lợi ích của một tập thể người nhất định, của cộng đồng, của công chúng nói chung. Đây là một cơ chế khởi kiện mà bên thứ ba bao gồm cơ quan nhà nước, tổ chức, thậm chí là cá nhân thay mặt cho tập thể người bị xâm hại quyền và lợi ích hợp pháp đứng ra khởi kiện để bảo vệ lợi ích công cộng, dù người khởi kiện không có lợi ích liên quan đến vụ kiện. Nói cách khác, khởi kiện vụ án vì lợi ích công cộng là một phương thức xét xử đôi khi có thể vượt quá quyền và lợi ích của các bên tham gia tố tụng [1].
Theo khoản 1 Điều 70 Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (BVQLNTD) năm 2023, “vụ án dân sự về BVQLNTD là vụ án mà bên khởi kiện là người tiêu dùng hoặc tổ chức xã hội tham gia BVQLNTD”. Ngoài những đặc điểm chung của vụ án dân sự thông thường thì vụ án dân sự về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng còn có các đặc điểm riêng sau đây:
Thứ nhất, về chủ thể tham gia vào tranh chấp. Bên khởi kiện luôn luôn là người tiêu dùng hoặc tổ chức xã hội tham gia bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Theo khoản 1 Điều 3 Luật BVQLNTD năm 2023, “người tiêu dùng là người mua, sử dụng sản phẩm, hàng hoá, dịch vụ cho mục đích sinh hoạt, tiêu dùng của cá nhân, gia đình, cơ quan, tổ chức và không vì mục đích thương mại”. Như vậy, người tiêu dùng được xác định dựa trên ba yếu tố: (1) Về tư cách chủ thể, người tiêu dùng có thể là cá nhân, gia đình, cơ quan, tổ chức; (2) Về căn cứ phát sinh quan hệ tiêu dùng, là người mua hoặc sử dụng hoặc đồng thời cả mua và sử dụng sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ; (3) Về mục đích sử dụng hàng hóa, dịch vụ, chủ thể là người tiêu dùng khi mua, sử dụng hàng hóa, dịch vụ nhằm mục đích sinh hoạt, tiêu dùng của cá nhân, gia đình, tổ chức; đồng thời không vì mục đích thương mại.
Bên cạnh người tiêu dùng thì tổ chức xã hội tham gia BVQLNTD cũng có thể là người khởi kiện trong vụ án dân sự về BVQLNTD. Tổ chức xã hội được hiểu là hình thức tổ chức tự nguyện của công dân, tổ chức Việt Nam có chung mục đích tập hợp, hoạt động theo pháp luật và theo điều lệ, không vì lợi nhuận nhằm đáp ứng lợi ích chính đáng của các thành viên và tham gia vào quản lý nhà nước, quản lý xã hội [2]. Trong các tổ chức xã hội tham gia BVQLNTD thì hoạt động của Hội BVQLNTD là chủ yếu và có nhiều đóng góp quan trọng.
Thứ hai, mục đích trong quá trình giải quyết tranh chấp là để BVQLNTD. Quyền của người tiêu dùng được pháp luật ghi nhận trong Luật BVQLNTD năm 2023 bao gồm quyền được bảo đảm an toàn tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm,… khi tham gia giao dịch, sử dụng sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ; được cung cấp các hóa đơn, chứng từ,… liên quan đến sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ; quyết định tham gia giao dịch hay không; góp ý về chất lượng sản phẩm; yêu cầu bồi thường thiệt hại; khiếu nại, tố cáo, khởi kiện (Điều 4)… Mặc dù chưa có khái niệm “bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng” chính thức trong các văn bản pháp luật nhưng thông qua các căn cứ pháp lý trên, có thể hiểu BVQLNTD là bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng trong quan hệ với tổ chức, cá nhân kinh doanh; chống lại sự xâm phạm về quyền và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng từ phía tổ chức, cá nhân kinh doanh.
Như vậy, khởi kiện vì lợi ích công cộng trong giải quyết vụ án dân sự về BVQLNTD là việc người tiêu dùng, cơ quan, tổ chức xã hội (mà chủ yếu là hoạt động của Hội BVQLNTD Việt Nam) thực hiện hành vi yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tập thể người tiêu dùng trong quan hệ với tổ chức, cá nhân kinh doanh.
2. Sự cần thiết xây dựng cơ chế khởi kiện vì lợi ích công cộng trong giải quyết vụ án dân sự về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
- Thông tin không cân xứng giữa nhà sản xuất, kinh doanh và người tiêu dùng:
Thông tin không cân xứng thường xuất hiện trong các giao dịch mua bán tài sản. Bên bán sẽ biết rõ hơn về tất cả các đặc điểm của tài sản bao gồm cả ưu điểm và nhược điểm, trong khi bên mua có thể không nắm được đầy đủ thông tin. Bên bán sẽ có xu hướng che giấu những khiếm khuyết vốn có của sản phẩm, làm ảnh hưởng trực tiếp tới quyền và lợi ích hợp pháp của bên mua. Vì vậy, trong nhiều trường hợp, phải có quy định nhằm bảo đảm quyền lợi cho bên mua, ví dụ, bên bán tài sản phải cung cấp các thông tin đầy đủ, minh bạch về chất lượng, nguồn gốc, tình trạng pháp lý của tài sản giao dịch [3].
Trong quan hệ tiêu dùng, sự bất cân xứng về thông tin lại càng thể hiện rõ hơn do các bên tham gia quan hệ tiêu dùng là nhà sản xuất kinh doanh và người tiêu dùng. Nhà sản xuất kinh doanh thường có lợi thế hơn về thông tin sản phẩm so với người tiêu dùng. Việc không nắm được thông tin chính xác về thành phần, chất lượng, nguồn gốc thực sự của sản phẩm ảnh hưởng trực tiếp tới quyền lợi của người tiêu dùng.
Trong điều kiện các thiết chế thị trường chưa hoàn thiện, tính minh bạch chưa được đảm bảo thì người tiêu dùng luôn có nguy cơ trở thành nạn nhân trước sự lạm dụng ưu thế của nhà kinh doanh thông qua phương thức kinh doanh gian dối, thiếu trung thực [4]. Thực tiễn đó cho thấy, cần xây dựng cơ chế khởi kiện vì lợi ích công cộng để BVQLNTD một cách hữu hiệu, bởi cả những chủ thể không bị xâm phạm trực tiếp về quyền và lợi ích hợp pháp.
- Nhu cầu bảo vệ lợi ích công cộng:
Mặc dù pháp luật đã quy định các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền quản lý nhà nước trong các lĩnh vực này có trách nhiệm khởi kiện vụ án dân sự ra trước Tòa án để bảo vệ lợi ích Nhà nước, lợi ích công cộng, nhưng thực tế hiện nay, theo số liệu thống kê của Tòa án nhân dân tối cao thì số vụ, việc do cơ quan, tổ chức khởi kiện bảo vệ lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác còn thấp. Cụ thể, từ 01/10/2017 đến ngày 31/12/2024, số vụ, việc dân sự, hôn nhân và gia đình, lao động được các cơ quan khởi kiện là 6.699 vụ, việc/1.371.606 vụ, việc chiếm tỉ lệ 0.48%[5]. Vì vậy, việc xây dựng cơ chế khởi kiện vì lợi ích công cộng trong giải quyết vụ án dân sự về BVQLNTD càng trở nên cấp thiết và cần được quan tâm nghiên cứu.
3. Một số đề xuất
- Về chủ thể khởi kiện vì lợi ích công cộng trong vụ án dân sự về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng:
Theo khoản 3, khoản 4 Điều 187 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2025 (BLTTDS năm 2015) thì “tổ chức xã hội tham gia BVQLNTD có quyền đại diện cho người tiêu dùng khởi kiện BVQLNTD hoặc tự mình khởi kiện vì lợi ích công cộng” và “cơ quan, tổ chức trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có quyền khởi kiện vụ án dân sự để yêu cầu Tòa án bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước thuộc lĩnh vực mình phụ trách hoặc theo quy định của pháp luật”. Như vậy, ngoài tổ chức xã hội, chủ thể khởi kiện vụ án dân sự về BVQLNTD để bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước còn có cơ quan, tổ chức khác.
Tuy nhiên, theo Luật BVQLNTD năm 2023 thì chỉ có hai chủ thể là người tiêu dùng và tổ chức xã hội tham gia BVQLNTD (khoản 1 Điều 70). Như vậy, để đảm bảo sự thống nhất giữa luật hình thức và luật nội dung, đồng thời, mở rộng chủ thể khởi kiện vì lợi ích công cộng, tác giả đề xuất một số nội dung sau:
Thứ nhất, cần bổ sung chủ thể khởi kiện trong giải quyết vụ án dân sự về BVQLNTD là cơ quan thực hiện chức năng quản lý nhà nước về BVQLNTD. Ví dụ: Ủy ban cạnh tranh quốc gia có quyền khởi kiện vụ án dân sự để yêu cầu Tòa án buộc cá nhân, cơ quan, tổ chức có hành vi xâm phạm quyền lợi của người tiêu dùng phải bồi thường thiệt hại.
Thứ hai, hiện nay pháp luật đã bổ sung chủ thể có quyền khởi kiện vì lợi ích công cộng trong giải quyết vụ án dân sự về BVQLNTD là Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) được quy định tại Nghị quyết số 205/2025/QH15 ngày 24/6/2025 về việc thí điểm VKSND khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công. Tuy nhiên, nội dung Nghị quyết chỉ quy định thực hiện thí điểm trong 03 năm và tại 06 tỉnh, thành phố. Vấn đề đặt ra hiện nay, là tổ chức thực hiện thí điểm có hiệu quả chế định này và sẽ đề xuất thực hiện đồng bộ sau khi tổng kết thực hiện thí điểm.
Trong quan hệ pháp luật dân sự nói chung cũng như quan hệ pháp luật về tiêu dùng nói riêng, các chủ thể có mối quan hệ, bình đẳng trên cơ sở tự do thoả thuận, tự định đoạt và tự chịu trách nhiệm. Tuy nhiên, trong các vụ án dân sự về BVQLNTD, nhưng có sự xâm phạm đến lợi ích công cộng thì có sự giao thoa giữa lợi ích của từng cá nhân và lợi ích chung của số đông chủ thể, của cả cộng đồng. Vì vậy, cần thiết phải có cơ chế bảo vệ được lợi ích chung của cộng đồng khi những chủ thể bị xâm phạm không thực hiện quyền khởi kiện vụ án đó để bảo vệ công lý.
Theo khoản 3 Điều 107 Hiến pháp năm 2013, chức năng của VKSND là “bảo vệ pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất”. Với nhiệm vụ đó và thực tiễn kinh nghiệm trong việc thực hiện hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp, khởi kiện vụ án dân sự công ích, cũng như đội ngũ Kiểm sát viên có chuyên môn nghiệp vụ giúp VKSND có thể đảm nhiệm được vai trò quan trọng này.
- Về xây dựng quy trình tố tụng:
Một là, về thủ tục công bố thông tin đối với vụ kiện dân sự về BVQLNTD vì lợi ích công cộng.
Do đây là vụ án vì lợi ích của cả cộng đồng nên cần thiết phải bảo đảm quyền được biết của những người có quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm. Cụ thể, cần có thủ tục công bố thông tin về việc phát sinh vụ án. Tùy vào chủ thể khởi kiện mà thủ tục này có thể được tiến hành trước hoặc sau khi thụ lý. Nếu chủ thể khởi kiện là VKSND thì với chức năng và nguồn lực về nhân sự, cơ cấu bộ máy và kỹ năng nghiệp vụ, chủ thể này hoàn toàn có thể tự mình thực hiện công bố thông tin trước khi thực hiện quyền khởi kiện. Nếu là các chủ thể khác thực hiện quyền khởi kiện vụ án dân sự về BVQLNTD vì lợi ích công cộng thì sau khi Tòa án thụ lý vụ án, Tòa án sẽ tiến hành thủ tục công bố việc tiếp nhận vụ án. Ngoài việc bảo đảm quyền được biết của cộng đồng thì việc công bố thông tin này cũng tạo điều kiện cho các tổ chức xã hội BVQLNTD hoặc các cá nhân có quyền và lợi ích hợp pháp khác bị xâm phạm có thể nộp đơn xin tham gia vụ kiện với tư cách là đồng nguyên đơn.
Hai là, về thủ tục thông báo cho cơ quan quản lý hành chính có thẩm quyền về vụ kiện vì lợi ích công cộng.
Ngoài việc công bố công khai đến cộng đồng thì Tòa án cũng cần thông báo bằng văn bản cho các cơ quan quản lý hành chính về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng như Ủy ban Cạnh tranh quốc gia, Chi cục Quản lý thị trường thuộc Sở công thương. Thủ tục thông báo này nhằm mục đích thúc đẩy các cơ quan hành chính thực hiện đúng chức năng của mình như ngăn chặn hành vi xâm hại, xử lý kịp thời, ngay từ giai đoạn đầu. Đồng thời, phối hợp với các cơ quan tư pháp trong quá trình xét xử vụ án.
Ba là, về phạm vi yêu cầu khởi kiện trong giải quyết vụ án dân sự về BVQLNTD vì lợi ích công cộng.
Đa số các vụ xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng là những vụ việc có thiệt hại nhỏ và phân tán, tức là số lượng chủ thể có quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm rất lớn nhưng thiệt hại đối với từng cá nhân lại nhỏ lẻ. Với những thiệt hại nhỏ, người tiêu dùng thường không có động lực hoặc khả năng tài chính để tự mình khởi kiện do e ngại chi phí về thời gian, công sức và tiền bạc.
Việc sử dụng cơ chế khởi kiện vì lợi ích công cộng để bảo vệ quyền lợi cho số đông người tiêu dùng và xử lý hành vi vi phạm của cá nhân, tổ chức kinh doanh là giải pháp hợp lý và khả thi về mặt thực tiễn. Như vậy, trong các vụ án dân sự về BVQLNTD vì lợi ích công cộng, người khởi kiện thường đưa ra các yêu cầu về áp dụng biện pháp khẩn cấp để chấm dứt hành vi xâm phạm; yêu cầu bị đơn chấm dứt hành vi xâm hại; yêu cầu bị đơn dỡ bỏ hành vi ngăn cản; yêu cầu bị đơn xóa bỏ mối đe dọa; yêu cầu bị đơn khôi phục nguyên trạng; yêu cầu bị đơn bồi thường thiệt hại [6]. Bồi thường mang tính trừng phạt có bản chất là một dạng trách nhiệm dân sự. Mức bồi thường trừng phạt phải được xác định dựa trên mức độ nghiêm trọng của hành vi vi phạm của bị đơn, mức độ tổn hại mà nguyên đơn phải chịu và tình hình tài sản cụ thể của bị đơn. Khác với trách nhiệm bồi thường thiệt hại thông thường, trách nhiệm bồi thường thiệt hại mang tính trừng phạt phải xem xét cả khả năng chi trả của bị đơn khi xác định mức phạt tiền vì nếu chỉ căn cứ vào hành vi trái pháp luật thì sẽ không đạt hiệu quả. Cụ thể, nếu bị đơn sở hữu nhiều tài sản, họ sẽ không bị ảnh hưởng bởi tiền phạt, ngược lại; những người không có tài sản, không thể nộp phạt sẽ dẫn đến những phán quyết không có giá trị và làm mất ý nghĩa của bản án [7].
Giới hạn trong khuôn khổ bảo vệ lợi ích công cộng thì các yêu cầu để ngăn chặn, chấm dứt hành vi xâm phạm, loại trừ nguy cơ tiếp tục xâm hại quyền lợi của người tiêu dùng thường xuyên xuất hiện và phần lớn được Tòa án xem xét. Tuy nhiên, với yêu cầu bồi thường thiệt hại bằng tiền thì thường được giới hạn nghiêm ngặt, bởi đây là yêu cầu bồi thường của cá nhân, người yêu cầu bồi thường phải là người trực tiếp chịu thiệt hại. Vì vậy, theo quan điểm của tác giả, cần phải xác định rõ phạm vi khởi kiện vì lợi ích công cộng trong giải quyết vụ án dân sự về BVQLNTD khi người khởi kiện không phải là người tiêu dùng trực tiếp bị thiệt hại sẽ không có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại. Trong trường hợp người tiêu dùng khởi kiện vì lợi ích công cộng thì họ có thể vừa tiến hành một vụ kiện vì lợi ích công cộng, đồng thời, vẫn có thể theo đuổi vụ kiện vì lợi ích cá nhân của người bị xâm hại theo pháp luật.
Bốn là, về nghĩa vụ chứng minh trong giải quyết vụ án dân sự về BVQLNTD vì lợi ích công cộng.
Chứng minh là một phần không thể thiếu trong yêu cầu giải quyết vụ án dân sự của đương sự nói chung cũng như trong giải quyết vụ án dân sự về BVQLNTD nói riêng. Theo khoản 1 Điều 6 và khoản 1 Điều 91 BLTTDS năm 2015 thì đương sự có yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình phải thu thập, cung cấp, giao nộp cho Tòa án các tài liệu, chứng cứ để chứng minh cho yêu cầu đó là có căn cứ. Tuy nhiên, trong giải quyết vụ án dân sự về BVQLNTD thì người khởi kiện là người tiêu dùng không có nghĩa vụ chứng minh lỗi của tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ mà nghĩa vụ đó lại thuộc về tổ chức, cá nhân kinh doanh, hàng hóa, dịch vụ bị kiện. Như vậy, trong giải quyết vụ án dân sự về BVQLNTD thì chủ thể khởi kiện phải có nghĩa vụ chứng minh yêu cầu của mình là có căn cứ, là hợp pháp và được loại trừ nghĩa vụ chứng minh đối với yếu tố lỗi. Theo tác giả, khi xây dựng cơ chế khởi kiện vì lợi ích công cộng trong giải quyết vụ án dân sự về BVQLNTD, cần có quy định cụ thể về trách nhiệm chứng minh, bởi lẽ người tiêu dùng có ít lợi thế hơn trong vụ án. Trong mối quan hệ mua bán, trao đổi hàng hóa, dịch vụ với nhà sản xuất/cung ứng dịch vụ thì người tiêu dùng luôn ở thế bị động, có sự hạn chế về việc tiếp cận thông tin sản phẩm, hàng hóa cũng như năng lực kiểm chứng chất lượng, giá trị thật của hàng hóa và dịch vụ được cung cấp còn hạn chế, trong khi những nhà sản xuất/cung ứng dịch vụ luôn ở thế chủ động về nguồn hàng, kiểm soát được chất lượng, thông tin sản phẩm trước khi tới tay người tiêu dùng[8].
Tuy nhiên, riêng với trường hợp VKSND khởi kiện vì lợi ích công cộng thì để đảm bảo kiểm sát việc thực hiện pháp luật một cách chính xác, cơ quan Viện kiểm sát vẫn cần thu thập chứng cứ và xác minh đầy đủ để làm rõ sự thật của vụ án.
Đào Thị Diệu Thương
Tài liệu tham khảo:
[1]. Ander Maglica (2023), “Public End through Private Means: A Comparative Study on Public Interest Litigation in Europe”, Erasmus Law Review, số 2/2023, tr.71-85.
[2]. Trường Đại học Luật Hà Nội (2021), Giáo trình Luật hành chính Việt Nam, Nxb. Công an nhân dân, tr.269.
[3]. Dương Thị Thanh Mai - Nguyễn Văn Cương (đồng chủ biên), Về trường phái kinh tế học pháp luật, Nxb. Chính trị quốc gia, tr.115.
[4]. Bùi Nguyên Khánh, “Phương thức giải quyết tranh chấp giữa người tiêu dùng với thương nhân ở Việt Nam hiện nay - Thực tiễn và triển vọng”, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, Viện Nhà nước và pháp luật, 2010, Số 11(271), tr.44.
[5]. Số liệu báo cáo của Toà án nhân dân tối cao tại Công văn số 92/TANDTC-TH ngày 04/5/2022.
[6]. Viện kiểm sát nhân dân tối cao (2022), Báo cáo tổng thuật đề án Nghiên cứu tố tụng công ích ở Trung Quốc và vai trò của Viện kiểm sát nhân dân Trung Quốc trong tố tụng công ích - Bài học kinh nghiệm và đề xuất, kiến nghị đối với Viện kiểm sát nhân dân Việt Nam, tr.98.
[7]. Wu Jun, “The Substantial Analysis of Civil Public Interest Litigation”, Frontiers L. China 19 (2024), tr.450.
[8]. Nguyễn Ngọc Điệp, “Bồi thường thiệt hại trong pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng”, Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội, Luật học, tập 29, số 2/2013, tr.45.