Bảo đảm an ninh môi trường trong thời kỳ phát triển mới của đất nước

Bảo đảm an ninh môi trường là nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên, lâu dài

Theo Chỉ thị số 15-CT/TW, an ninh môi trường được xác định là trạng thái môi trường an toàn, ổn định, bền vững, trong đó các nguy cơ, rủi ro được nhận diện, dự báo, phòng ngừa, kiểm soát và ứng phó hiệu quả, không gây tổn hại đến an ninh quốc gia, an ninh con người, trật tự, an toàn xã hội và lợi ích quốc gia - dân tộc.

Bộ Chính trị xác định bảo đảm an ninh môi trường là nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên, lâu dài của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội, dưới sự lãnh đạo của Đảng, quản lý thống nhất của Nhà nước, lấy Nhân dân làm trung tâm, chủ thể và động lực; lực lượng Công an nhân dân giữ vai trò nòng cốt trong tham mưu, tổ chức thực hiện.

Chỉ thị đánh giá công tác bảo đảm an ninh môi trường thời gian qua đạt nhiều kết quả quan trọng. Tuy nhiên, tư duy quản trị, thể chế, sự phối hợp giữa các cơ quan và năng lực nhận diện, dự báo, cảnh báo, xử lý rủi ro vẫn còn hạn chế. Ô nhiễm môi trường, suy thoái tài nguyên, biến đổi khí hậu, thiên tai cực đoan, tội phạm và vi phạm pháp luật về môi trường còn diễn biến phức tạp.

Trong thời kỳ phát triển mới, các nguy cơ, rủi ro môi trường ngày càng mang tính liên ngành, liên vùng, liên lưu vực, xuyên biên giới, có sự tích tụ, cộng hưởng và tác động trực tiếp tới sức chống chịu, năng lực tự chủ chiến lược, năng lực cạnh tranh quốc gia; đồng thời có khả năng chuyển hóa thành các vấn đề về an ninh quốc gia, an ninh con người, trật tự, an toàn xã hội.

Từ yêu cầu đó, Chỉ thị đề ra tám nhóm nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm, trong đó xuyên suốt là yêu cầu chủ động phòng ngừa, kiểm soát nguy cơ, quản trị rủi ro từ sớm, từ xa.

Trước hết, các cấp ủy đảng, chính quyền từ Trung ương đến cơ sở phải tăng cường lãnh đạo, chỉ đạo công tác bảo đảm an ninh môi trường gắn với bảo vệ môi trường; tích hợp nhiệm vụ này vào nghị quyết, chương trình công tác hằng năm và nhiệm kỳ phù hợp với chức năng, nhiệm vụ. Người đứng đầu trực tiếp chỉ đạo và chịu trách nhiệm về kết quả bảo đảm an ninh môi trường; đồng thời tăng cường kiểm tra, giám sát, thanh tra, kịp thời chấn chỉnh hạn chế, yếu kém và xử lý nghiêm vi phạm.

Chỉ thị đồng thời yêu cầu đổi mới công tác tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức, ý thức, trách nhiệm của cán bộ, đảng viên và toàn xã hội; phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, doanh nghiệp, cộng đồng dân cư trong nhận diện, phòng ngừa, phát hiện, giám sát và tham gia ứng phó các nguy cơ, rủi ro môi trường, xây dựng thế trận bảo đảm an ninh môi trường vững chắc từ cơ sở.

Chủ động quản trị rủi ro, ứng dụng công nghệ và nâng cao năng lực xử lý

Một yêu cầu quan trọng được Chỉ thị đặt ra là tiếp tục hoàn thiện thể chế, cơ chế, chính sách; xây dựng cơ chế chỉ đạo, điều phối liên ngành về an ninh môi trường, phân định rõ trách nhiệm, thẩm quyền của các cấp, các ngành và người đứng đầu trong nhận diện, phòng ngừa, kiểm soát, ứng phó và xử lý nguy cơ, rủi ro.

Việc nhận diện, đánh giá và quản trị nguy cơ, rủi ro an ninh môi trường phải được tích hợp ngay từ quá trình hoạch định chính sách, chiến lược, quy hoạch, chương trình, dự án có khả năng tác động lớn đến môi trường. Chỉ thị xác lập nguyên tắc chủ thể tạo ra rủi ro phải chịu trách nhiệm tương xứng với mức độ rủi ro, hậu quả gây ra; tăng cường giám sát trong toàn bộ quá trình triển khai và kịp thời điều chỉnh khi rủi ro phát sinh, gia tăng. Đồng thời, chuyển mạnh từ kiểm tra, xử lý đơn lẻ sang quản trị, giám sát theo mức độ rủi ro, tập trung vào địa bàn, lĩnh vực, cơ sở có nguy cơ cao.

Đối với các nguy cơ cụ thể, Chỉ thị yêu cầu kiểm soát chặt chẽ các dự án, cơ sở, nguồn thải có nguy cơ gây ô nhiễm, sự cố môi trường nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sức khỏe, tính mạng, sinh kế của Nhân dân; các nguồn lực, địa bàn, công trình, hệ thống trọng yếu hoặc có tính chất liên vùng, liên lưu vực, xuyên biên giới.

Cùng với đó, xây dựng bộ tiêu chí phân loại, cảnh báo rủi ro an ninh môi trường; hoàn thiện phương án bảo đảm an ninh, an toàn đối với khu vực, cơ sở, công trình, hệ thống có nguy cơ xảy ra sự cố môi trường nghiêm trọng, tác động dây chuyền, diện rộng. Các kịch bản ứng phó phải được xây dựng theo từng cấp độ và thường xuyên diễn tập đối với những tình huống nghiêm trọng, phức tạp, nhằm chủ động ứng phó từ sớm, từ xa, không để sự cố môi trường lan rộng, kéo dài, trở thành khủng hoảng.

Chỉ thị cũng yêu cầu chủ động nhận diện, đánh giá, dự báo, cảnh báo và quản trị các nguy cơ, rủi ro phát sinh từ suy thoái, cạn kiệt tài nguyên, suy giảm đa dạng sinh học, biến đổi khí hậu, thiên tai cực đoan, ô nhiễm, chất thải, sinh vật ngoại lai xâm hại, sự cố hạt nhân, phóng xạ, hóa chất; tập trung vào những nguy cơ tác động đến an ninh nguồn nước, an ninh năng lượng, an ninh sinh học, an ninh hạt nhân, nguồn lực chiến lược và các công trình, hệ thống trọng yếu.

Đáng chú ý, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và dữ liệu được xác định là một trong những giải pháp tạo đột phá trong quản trị an ninh môi trường. Chỉ thị yêu cầu phát triển hệ thống giám sát, phân tích, dự báo, cảnh báo sớm và bản đồ rủi ro an ninh môi trường trên nền tảng số; hoàn thiện, tích hợp, liên thông và khai thác hiệu quả cơ sở dữ liệu môi trường với các cơ sở dữ liệu có liên quan. Qua đó hình thành năng lực nhận diện, dự báo, cảnh báo sớm nguy cơ, rủi ro, phục vụ chỉ đạo, điều hành, quản trị và ra quyết định.

Một nhiệm vụ trọng tâm khác là nâng cao năng lực phát hiện, đấu tranh, xử lý hành vi xâm hại an ninh môi trường. Các cơ quan chức năng phải nâng cao chất lượng nắm tình hình, điều tra cơ bản, phân tích, dự báo chiến lược; nhận diện từ sớm các hoạt động, hành vi có khả năng tác động, xâm hại an ninh môi trường, an ninh quốc gia, an ninh con người và lợi ích quốc gia - dân tộc.

Chỉ thị yêu cầu tập trung đấu tranh, xử lý nghiêm tội phạm, vi phạm pháp luật về môi trường, tài nguyên, đa dạng sinh học, nhất là hành vi có tổ chức, liên tỉnh, liên tuyến, xuyên quốc gia, gây hậu quả nghiêm trọng, xâm hại nguồn lực, lợi ích quốc gia; đồng thời kiên quyết xử lý hành vi tham nhũng, tiêu cực, lợi ích nhóm, bao che, tiếp tay cho vi phạm. Lực lượng Công an nhân dân tiếp tục giữ vai trò nòng cốt trong tham mưu, nắm tình hình, phòng ngừa, phát hiện, đấu tranh, xử lý các nguy cơ, hành vi, vụ việc môi trường có khả năng tác động đến an ninh quốc gia, an ninh con người, trật tự, an toàn xã hội.

Tăng cường hợp tác quốc tế, tổ chức thực hiện đồng bộ, thực chất

Trong bối cảnh các nguy cơ môi trường ngày càng có tính xuyên biên giới, Chỉ thị yêu cầu tăng cường hội nhập, hợp tác quốc tế, tích cực tham gia, đóng góp xây dựng các cơ chế hợp tác quốc tế, khu vực về môi trường và an ninh môi trường; thực hiện hiệu quả các cam kết quốc tế phù hợp với điều kiện đất nước, bảo đảm hài hòa giữa lợi ích quốc gia - dân tộc với trách nhiệm quốc tế.

Việt Nam cần tăng cường trao đổi thông tin, dự báo, cảnh báo và phối hợp xử lý các nguy cơ môi trường xuyên biên giới; nâng cao hiệu quả phối hợp giữa cơ quan thực thi pháp luật của các quốc gia trong phòng, chống tội phạm về môi trường; đẩy mạnh hợp tác nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực và huy động nguồn lực quốc tế. Đồng thời, chủ động nghiên cứu tác động của các chính sách, tiêu chuẩn môi trường quốc tế, xu hướng chuyển đổi xanh, chuyển đổi năng lượng và các cơ chế thương mại mới đối với an ninh kinh tế, chuỗi cung ứng, nguồn lực chiến lược, năng lực cạnh tranh và tự chủ của đất nước.

Về tổ chức thực hiện, cấp ủy, tổ chức đảng các cấp có trách nhiệm phổ biến, quán triệt Chỉ thị đến chi bộ và đảng viên, bảo đảm thống nhất nhận thức và hành động về bảo đảm an ninh môi trường trong hệ thống chính trị và toàn xã hội.

Đảng ủy Chính phủ lãnh đạo, chỉ đạo xây dựng, ban hành chương trình hành động cụ thể hóa các mục tiêu, nhiệm vụ, giải pháp của Chỉ thị, bảo đảm đồng bộ với Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng và Chương trình hành động số 31-CTr/TW ngày 28/7/2026 của Bộ Chính trị. Các đảng ủy, cấp ủy, tổ chức đảng có liên quan trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ lãnh đạo, chỉ đạo thực hiện Chỉ thị đồng bộ, thống nhất, thực chất, hiệu quả.

Các tỉnh ủy, thành ủy có trách nhiệm cụ thể hóa Chỉ thị phù hợp với đặc điểm, tình hình địa phương, xác định rõ mục tiêu, yêu cầu, nhiệm vụ, trách nhiệm, cơ chế phối hợp và lộ trình thực hiện. Đảng ủy Công an Trung ương chủ trì, phối hợp với các cơ quan liên quan thường xuyên theo dõi, đôn đốc, kiểm tra, sơ kết, tổng kết và định kỳ báo cáo Bộ Chính trị tình hình, kết quả thực hiện Chỉ thị.

Phan Anh