Trao đổi về xử lý chuyển hướng và tách vụ án đối với người chưa thành niên
Ngày đăng : 11:10, 07/10/2026
Tại bài viết “Xử lý chuyển hướng hay tách vụ án đối với người chưa thành niên - một số vấn đề cần thống nhất”, tác giả Vũ Văn Tuyên, công tác tại Phòng 2 VKSND tỉnh Tuyên Quang đã nêu một vấn đề có ý nghĩa thực tiễn: Trong vụ án có cả người thành niên và người chưa thành niên, nếu người chưa thành niên thuộc trường hợp và đủ điều kiện áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng thì có phải tách vụ án theo Điều 143 Luật Tư pháp người chưa thành niên và Điều 9 Thông tư liên tịch số 12/2025/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP (sau đây viết tắt là TTLT số 12/2025) trước khi thực hiện thủ tục chuyển hướng hay không?
Tác giả đưa ra hai quan điểm và nghiêng về quan điểm cần xác định điều kiện xử lý chuyển hướng trước khi đặt ra vấn đề tách vụ án. Theo đó, nếu người chưa thành niên đủ điều kiện chuyển hướng thì ưu tiên áp dụng thủ tục chuyển hướng, không nhất thiết phải tách vụ án trước; chỉ khi không đủ điều kiện chuyển hướng mới thực hiện việc tách vụ án để giải quyết riêng. Quan điểm này xuất phát từ mục đích hạn chế tối đa việc đưa người chưa thành niên vào quy trình tố tụng hình sự thông thường.
Đây là vấn đề cần được tiếp tục trao đổi, bởi giữa quy định về xử lý chuyển hướng và quy định về tách vụ án có sự giao thoa nhất định, nhưng về bản chất, hai chế định này điều chỉnh những vấn đề khác nhau.
Tách vụ án là yêu cầu tố tụng có tính nguyên tắc khi vụ án có cả người thành niên và người chưa thành niên
Khoản 1 Điều 143 Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định: “Trong vụ án hình sự có bị can là người chưa thành niên và người thành niên thì Cơ quan điều tra tách vụ án hình sự để giải quyết vụ án độc lập đối với bị can là người chưa thành niên”.
Có thể thấy, nhà làm luật sử dụng cụm từ “tách vụ án”, đồng thời xác định chủ thể thực hiện là Cơ quan điều tra. Quy định này được đặt trong một điều luật riêng, trực tiếp điều chỉnh việc giải quyết vụ án có người chưa thành niên và người thành niên cùng tham gia.
Cách hiểu tách vụ án là yêu cầu có tính nguyên tắc cũng phù hợp với hướng dẫn áp dụng pháp luật của Tòa án nhân dân tối cao. Tại Công văn số 92/TANDTC-PC ngày 12/02/2026 về việc hướng dẫn áp dụng thống nhất một số quy định của Luật Tư pháp người chưa thành niên, Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn trường hợp vụ án có nhiều bị can, bị cáo, trong đó có bị can, bị cáo là người chưa thành niên nhưng chưa được tách vụ án thì Tòa án trả hồ sơ yêu cầu tách vụ án theo khoản 1 Điều 143 Luật Tư pháp người chưa thành niên. Đồng thời, Công văn này cũng hướng dẫn việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng riêng đối với người chưa thành niên khi họ đủ điều kiện theo quy định của pháp luật.
Mặc dù Công văn số 92/TANDTC-PC là văn bản hướng dẫn áp dụng pháp luật trong hoạt động xét xử và không phải là văn bản quy phạm pháp luật, nội dung trên cho thấy cách hiểu trong thực tiễn áp dụng pháp luật hiện nay là việc người chưa thành niên đủ điều kiện xử lý chuyển hướng không đương nhiên làm mất đi yêu cầu tách vụ án theo khoản 1 Điều 143. Hai vấn đề này được đặt trong những quy định có phạm vi điều chỉnh khác nhau và cần được bảo đảm thực hiện phù hợp với từng trường hợp cụ thể.
Trong khi đó, xử lý chuyển hướng là một cơ chế xử lý đối với người chưa thành niên thuộc trường hợp và đủ điều kiện theo quy định của Luật Tư pháp người chưa thành niên. Việc đủ điều kiện chuyển hướng không đồng nghĩa với việc người chưa thành niên không còn là người bị buộc tội hoặc làm mất đi các yêu cầu về xác định sự thật khách quan của vụ án trước khi có quyết định áp dụng biện pháp chuyển hướng.
Do đó, cần phân biệt hai vấn đề: (1) phạm vi vụ án và chủ thể được giải quyết trong vụ án; và (2) phương thức xử lý đối với người chưa thành niên. Tách vụ án thuộc vấn đề thứ nhất; xử lý chuyển hướng thuộc vấn đề thứ hai. Vì vậy, theo chúng tôi, không nên xem việc người chưa thành niên đủ điều kiện chuyển hướng là căn cứ đương nhiên loại trừ nghĩa vụ tách vụ án theo Điều 143.
Tuy nhiên, từ việc xác định tách vụ án là yêu cầu có tính nguyên tắc cũng không nên suy ra rằng Cơ quan điều tra phải thực hiện việc tách ngay tại thời điểm đầu tiên xác định trong vụ án có người chưa thành niên. Điều 9 Thông tư liên tịch số 12/2025/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BQP đã quy định về việc tách vụ án trong những trường hợp cụ thể, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo đảm việc tách không làm ảnh hưởng đến việc điều tra khách quan, toàn diện vụ án.
Như vậy, vấn đề cần giải quyết không hẳn là “có phải tách hay không”, mà quan trọng hơn là tách ở thời điểm nào và thực hiện như thế nào để đồng thời bảo đảm yêu cầu của Điều 143 và không làm mất đi ý nghĩa của chế định xử lý chuyển hướng.
Không nên đồng nhất “tách vụ án” với “đưa người chưa thành niên vào quy trình tố tụng thông thường”
Một trong những cơ sở để tác giả bài viết nghiêng về quan điểm không cần tách vụ án trước khi xử lý chuyển hướng là nếu đã đủ điều kiện chuyển hướng thì việc tách vụ án trước đó có thể trở thành một thủ tục không cần thiết.
Lập luận này có cơ sở nhất định về mặt thực tiễn. Tuy nhiên, theo chúng tôi, cần thận trọng khi đồng nhất việc tách vụ án với việc buộc người chưa thành niên phải trải qua toàn bộ quy trình tố tụng hình sự thông thường.
Tách vụ án trước hết là biện pháp tổ chức việc giải quyết vụ án nhằm bảo đảm người chưa thành niên được giải quyết độc lập, phù hợp với những yêu cầu tố tụng đặc thù dành cho họ. Sau khi tách, nếu xác định người chưa thành niên thuộc trường hợp và đủ điều kiện xử lý chuyển hướng thì cơ quan có thẩm quyền vẫn có thể thực hiện ngay thủ tục chuyển hướng theo quy định của Luật Tư pháp người chưa thành niên và TTLT số 12/2025.
Nói cách khác, tách vụ án không đồng nghĩa với việc phải tiếp tục giải quyết người chưa thành niên theo trình tự tố tụng hình sự thông thường cho đến khi kết thúc vụ án.
Nếu xác định hai thủ tục này có chức năng khác nhau thì việc tách vụ án và xử lý chuyển hướng không nhất thiết loại trừ nhau.
Cần phân biệt “thứ tự pháp lý” và “thứ tự thực hiện các hoạt động tố tụng”
Đây có lẽ là điểm cần làm rõ thêm. Trong thực tiễn, để xác định một người chưa thành niên có đủ điều kiện áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng hay không, cơ quan tiến hành tố tụng phải thu thập, đánh giá nhiều tài liệu, chứng cứ liên quan đến hành vi phạm tội, nhân thân, độ tuổi, mức độ nhận thức, tình tiết của vụ án và các điều kiện khác theo luật định.
Trong vụ án có nhiều bị can là người thành niên và người chưa thành niên cùng tham gia, việc xác định đầy đủ những vấn đề này có thể chưa thực hiện được ngay khi vừa xác định người chưa thành niên là bị can.
Bởi vậy, không nên hiểu Điều 143 theo hướng Cơ quan điều tra phải tách vụ án ngay lập tức, bất kể tình trạng điều tra và yêu cầu làm rõ vụ án. Chính TTLT số 12/2025 đã dự liệu những trường hợp cần tiếp tục điều tra, củng cố chứng cứ trước khi quyết định tách để tránh ảnh hưởng đến tính khách quan, toàn diện của việc giải quyết vụ án.
Từ góc độ này, có thể đặt ra cách hiểu: Tách vụ án là nguyên tắc bắt buộc; nhưng thời điểm tách phải được xác định phù hợp với tình trạng điều tra, yêu cầu chứng minh và khả năng áp dụng xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên.
Nếu ngay trong quá trình điều tra đã có đủ căn cứ xác định người chưa thành niên thuộc trường hợp và đủ điều kiện chuyển hướng, cơ quan có thẩm quyền cần khẩn trương thực hiện thủ tục chuyển hướng theo quy định. Việc tách vụ án cần được thực hiện theo đúng Điều 143 và Điều 9 TTLT số 12/2025, nhưng không nên biến việc tách thành một “rào cản thủ tục” làm trì hoãn việc áp dụng cơ chế chuyển hướng.
Ngược lại, nếu chưa đủ căn cứ xác định điều kiện chuyển hướng hoặc vụ án còn phải tiếp tục điều tra để làm rõ vai trò của người chưa thành niên và những người đồng phạm, thì không thể chỉ dựa vào khả năng có thể được chuyển hướng để bỏ qua yêu cầu tách vụ án theo luật định.
Mục tiêu của pháp luật về tư pháp người chưa thành niên phải được bảo đảm trong cả hai thủ tục
Việc tách vụ án và xử lý chuyển hướng đều hướng đến mục tiêu bảo đảm việc xử lý người chưa thành niên phù hợp với đặc điểm về độ tuổi, nhận thức và khả năng phát triển của họ, nhưng mỗi chế định thực hiện mục tiêu đó theo một phương thức khác nhau.
Tách vụ án nhằm tạo ra một phạm vi giải quyết độc lập đối với người chưa thành niên, từ đó bảo đảm các quy định tố tụng đặc thù dành cho họ được áp dụng đầy đủ, không bị hòa lẫn với quá trình giải quyết đối với người thành niên.
Trong khi đó, xử lý chuyển hướng nhằm hạn chế việc áp dụng các thủ tục tố tụng và chế tài hình sự không cần thiết, tạo điều kiện để người chưa thành niên sửa chữa sai lầm, phục hồi và tái hòa nhập cộng đồng.
Do đó, không nên đặt hai chế định này trong quan hệ “hoặc cái này, hoặc cái kia”. Cần tiếp cận theo hướng tách vụ án là yêu cầu về tổ chức giải quyết vụ án; chuyển hướng là phương thức xử lý đặc thù đối với người chưa thành niên.
Cách tiếp cận này vừa bảo đảm tính nghiêm minh của quy định tại Điều 143 Luật Tư pháp người chưa thành niên, vừa bảo đảm không làm mất đi ý nghĩa của chế định xử lý chuyển hướng.
Cần hướng dẫn thống nhất về thời điểm tách vụ án trong trường hợp người chưa thành niên đủ điều kiện chuyển hướng
Từ những phân tích trên, theo chúng tôi, điểm cần được hướng dẫn thống nhất không nên chỉ đặt dưới dạng câu hỏi “có phải tách vụ án trước khi chuyển hướng hay không”, mà cần cụ thể hóa thành các trường hợp và thời điểm thực hiện.
Theo đó, có thể nghiên cứu hướng dẫn theo nguyên tắc:
Thứ nhất, vụ án có bị can là người chưa thành niên và người thành niên thì về nguyên tắc phải tách vụ án để giải quyết độc lập đối với người chưa thành niên, theo khoản 1 Điều 143 Luật Tư pháp người chưa thành niên.
Thứ hai, thời điểm tách vụ án phải bảo đảm không ảnh hưởng đến việc điều tra khách quan, toàn diện vụ án. Trường hợp người chưa thành niên có vai trò chủ mưu, cầm đầu hoặc hành vi liên quan chặt chẽ đến nhiều bị can khác thì cần tiếp tục thu thập, củng cố chứng cứ theo quy định của TTLT số 12/2025 trước khi thực hiện việc tách.
Thứ ba, khi đã đủ căn cứ xác định người chưa thành niên thuộc trường hợp và đủ điều kiện xử lý chuyển hướng thì phải ưu tiên, khẩn trương thực hiện thủ tục chuyển hướng, không để việc tách vụ án trở thành lý do kéo dài hoặc làm phát sinh những hoạt động tố tụng không cần thiết đối với họ.
Thứ tư, trường hợp người chưa thành niên không thuộc hoặc không đủ điều kiện xử lý chuyển hướng thì việc tách vụ án phải được thực hiện để giải quyết độc lập theo quy định của pháp luật.
Cách hiểu này theo chúng tôi sẽ hài hòa hơn giữa yêu cầu tuân thủ Điều 143 Luật Tư pháp người chưa thành niên và mục tiêu nhân văn của chế định xử lý chuyển hướng.
Tóm lại, việc xử lý chuyển hướng và tách vụ án đều là những quy định mới, có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng cơ chế tư pháp phù hợp đối với người chưa thành niên. Việc phát sinh những cách hiểu khác nhau trong giai đoạn đầu tổ chức thi hành Luật Tư pháp người chưa thành niên là điều khó tránh khỏi.
Quan điểm cho rằng cần xác định điều kiện chuyển hướng trước khi đặt ra vấn đề tách vụ án có ưu điểm là đề cao mục tiêu hạn chế tối đa việc áp dụng thủ tục tố tụng hình sự đối với người chưa thành niên. Tuy nhiên, nếu từ đó suy ra rằng trường hợp người chưa thành niên đủ điều kiện chuyển hướng thì đương nhiên không phải tách vụ án có thể chưa thật sự phù hợp với cách quy định mang tính bắt buộc tại khoản 1 Điều 143 Luật Tư pháp người chưa thành niên.
Theo chúng tôi, cần xác định tách vụ án là nguyên tắc, chuyển hướng là phương thức xử lý. Hai chế định không loại trừ nhau. Vấn đề cần tiếp tục được hướng dẫn là thời điểm tách và trình tự phối hợp giữa việc tách vụ án với việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng, sao cho vừa bảo đảm yêu cầu của pháp luật tố tụng, vừa thực hiện đúng tinh thần bảo vệ, giáo dục và phục hồi đối với người chưa thành niên.
Đây cũng là cách tiếp cận có thể hạn chế hai nguy cơ trong thực tiễn: hoặc là máy móc thực hiện tách vụ án ngay từ đầu, làm phát sinh thủ tục không cần thiết; hoặc ngược lại, vì ưu tiên chuyển hướng mà bỏ qua một yêu cầu tố tụng đã được Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định rõ.