Phân biệt giữa rủi ro trong quá trình thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung với những hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để vụ lợi

Với quan điểm xử lý nghiêm hành vi tham nhũng, đồng thời khuyến khích, bảo vệ người năng động, sáng tạo vì lợi ích chung, Nghị quyết số 37/2026/QH16 đặt ra cơ chế đặc thù nhằm phân định rõ trách nhiệm hình sự với trách nhiệm hành chính, dân sự; ưu tiên các biện pháp kinh tế, dân sự, hành chính và coi xử lý hình sự là biện pháp cuối cùng.

Phân định rõ trách nhiệm, bảo vệ người dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung

Một trong những điểm đáng chú ý của Nghị quyết số 37/2026/QH16 là xác lập các nguyên tắc xử lý vi phạm pháp luật theo hướng vừa bảo đảm sự nghiêm minh của pháp luật, vừa thể hiện tính nhân văn, khoan hồng và khuyến khích tinh thần năng động, sáng tạo vì lợi ích chung.

Theo Nghị quyết, việc xử lý phải tuân thủ Hiến pháp, bảo đảm không có vùng cấm, không có ngoại lệ, đúng người, đúng vi phạm. Khi xem xét trách nhiệm của tổ chức, cá nhân, các cơ quan có thẩm quyền phải đánh giá khách quan, toàn diện vai trò, động cơ, mục đích của người vi phạm, bối cảnh lịch sử cụ thể, hậu quả thiệt hại, kết quả khắc phục hậu quả cũng như hiệu quả về chính trị, kinh tế - xã hội để có hình thức xử lý phù hợp.

Nghị quyết đồng thời yêu cầu phân định rõ giữa trách nhiệm hình sự với trách nhiệm hành chính, dân sự; giữa trách nhiệm hành chính với trách nhiệm dân sự; giữa trách nhiệm của pháp nhân với trách nhiệm của cá nhân. Đối với hành vi tham nhũng phải xử lý nghiêm; trong khi đó, những hành vi vi phạm nhưng vì lợi ích chung, không tham nhũng và đã chủ động khắc phục hậu quả được xem xét theo hướng khoan hồng, giảm nhẹ. Các biện pháp kinh tế, dân sự, hành chính được ưu tiên, còn xử lý hình sự được xác định là biện pháp cuối cùng.

Đáng chú ý, Nghị quyết định nghĩa “vì lợi ích chung” là vì lợi ích của quốc gia, dân tộc, cộng đồng, ngành, lĩnh vực, địa phương; vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh mà không vì lợi ích cá nhân, lợi ích nhóm và không có động cơ vụ lợi. Đây là cơ sở quan trọng để phân biệt giữa rủi ro trong quá trình thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung với những hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để vụ lợi.

Đối với lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Nghị quyết đưa ra cơ chế đặc thù để xử lý những rủi ro có thể phát sinh trong thực tiễn. Theo Điều 6, người gây thiệt hại do gặp rủi ro trong ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số nhưng đã tuân thủ đúng quy trình, quy định và áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa thì được loại trừ trách nhiệm hình sự.

Trường hợp pháp luật chưa có quy định về quy trình thực hiện hoặc còn mâu thuẫn, chồng chéo, chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn nhưng xuất phát từ đòi hỏi cấp thiết, người thực hiện có cách làm đột phá nhằm tháo gỡ điểm nghẽn, nút thắt cũng được xem xét loại trừ trách nhiệm hình sự nếu đáp ứng các điều kiện: Không tham nhũng, vì lợi ích chung và hoạt động đã hoàn thành, mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Cùng với đó, Nghị quyết quy định không truy cứu trách nhiệm hình sự khi đồng thời đáp ứng các điều kiện: Không tham nhũng; vì lợi ích chung; hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh hoặc ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đã hoàn thành và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội; không có khiếu nại, tố cáo hoặc đã được giải quyết dứt điểm; không gây thất thoát, lãng phí tài sản hoặc đã khắc phục toàn bộ hậu quả thiệt hại nếu có.

Không hình sự hóa rủi ro vì lợi ích chung trong kinh tế, đổi mới sáng tạo.

Khắc phục hậu quả là trọng tâm, trách nhiệm người đứng đầu được đề cao

Nghị quyết không chỉ thiết lập cơ chế loại trừ hoặc không truy cứu trách nhiệm hình sự đối với những trường hợp đáp ứng điều kiện, mà còn đưa ra cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để tạo điều kiện khắc phục hậu quả thiệt hại.

Theo Điều 7 Nghị quyết này, cơ quan tiến hành tố tụng xem xét tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự đối với trường hợp vì lợi ích chung, có gây thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước nhưng không tham nhũng; hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh hoặc ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đang thực hiện, chưa hoàn thành và chưa khắc phục được hậu quả do nguyên nhân khách quan, nhưng vẫn có khả năng, điều kiện và phương án khả thi để khắc phục, đồng thời có cam kết của tổ chức, cá nhân liên quan.

Thời hạn tạm đình chỉ trong các trường hợp thuộc cơ chế này tối đa là 2 năm. Trong thời gian đó, cơ quan tiến hành tố tụng phối hợp với cơ quan nhà nước có thẩm quyền kiểm tra, giám sát, đánh giá việc thực hiện cam kết và tiến độ khắc phục hậu quả. Nếu không khắc phục hoặc không thực hiện đúng tiến độ, phương án đã cam kết mà không có lý do chính đáng, quyết định tạm đình chỉ sẽ bị hủy bỏ để tiếp tục thủ tục truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự.

Cơ chế này cũng được mở rộng đối với những trường hợp đã có bản án. Người thuộc trường hợp đủ điều kiện có thể được hoãn hoặc tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù; trường hợp khắc phục được toàn bộ hậu quả thiệt hại có thể được miễn chấp hành hình phạt còn lại và đương nhiên được xóa án tích theo quy định của Nghị quyết. Nếu chỉ khắc phục được một phần hoặc không khắc phục được, Tòa án căn cứ tỷ lệ khắc phục hậu quả để xem xét giảm mức hình phạt hoặc giảm thời hạn chấp hành hình phạt trong trường hợp đặc biệt.

Đối với người thuộc lực lượng vũ trang nhân dân, cán bộ, công chức, viên chức, Nghị quyết cũng quy định cơ chế tương ứng. Người vi phạm kỷ luật nhưng đáp ứng các điều kiện theo Điều 5 hoặc Điều 6 được xem xét miễn kỷ luật; trường hợp thuộc Điều 7 được xem xét chưa xử lý kỷ luật để khắc phục hậu quả, với thời hạn tối đa 2 năm. Sau thời hạn này, nếu đã khắc phục toàn bộ hậu quả thì được áp dụng cơ chế miễn kỷ luật; nếu chưa khắc phục hoặc chỉ khắc phục một phần thì xem xét xử lý kỷ luật và căn cứ mức độ khắc phục để quyết định giảm nhẹ.

Một yêu cầu quan trọng khác là tách bạch giữa xử lý trách nhiệm của tổ chức, cá nhân vi phạm với việc tháo gỡ khó khăn, vướng mắc, khắc phục hậu quả đối với dự án, công trình liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số. Điều này nhằm tránh việc xử lý trách nhiệm cá nhân làm đình trệ việc khắc phục hậu quả hoặc tháo gỡ những khó khăn của dự án, công trình.

Nghị quyết đồng thời đặt ra trách nhiệm lớn đối với người đứng đầu. Chính phủ, các bộ, ngành, cơ quan Trung ương và cấp tỉnh phải khẩn trương rà soát, lập danh sách, báo cáo các vụ việc, vụ án thuộc phạm vi điều chỉnh xảy ra trước ngày Nghị quyết có hiệu lực và còn thời hiệu. Người đứng đầu chịu trách nhiệm toàn diện trong việc đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh; khả năng, phương án, điều kiện khắc phục và giám sát kết quả khắc phục hậu quả để làm căn cứ áp dụng chính sách. Cơ quan tiến hành tố tụng các cấp cũng phải khẩn trương rà soát, lập danh sách các vụ việc, vụ án, bản án thuộc phạm vi Nghị quyết.

Đặc biệt, Nghị quyết quy định người đứng đầu cơ quan, đơn vị và người tham gia xây dựng, thẩm định, thẩm tra, triển khai thực hiện Nghị quyết được loại trừ, miễn trách nhiệm nếu đã tuân thủ các quy trình, quy định liên quan, không vụ lợi nhưng vẫn xảy ra thiệt hại. Ngược lại, các hành vi tham nhũng, trục lợi, nhũng nhiễu trong quá trình triển khai phải được xử lý nghiêm.

Nghị quyết số 37/2026/QH16 có hiệu lực từ ngày 1/9/2026 và được thực hiện trong thời hạn 3 năm. Sau khi Nghị quyết hết hiệu lực, những quyết định tạm đình chỉ, hoãn chấp hành hình phạt hoặc chưa xem xét kỷ luật được ban hành theo Nghị quyết nhưng chưa hết thời hạn vẫn được tiếp tục thực hiện cho đến khi kết thúc.

Trịnh Quyết