Hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự từ yêu cầu và thực tiễn cải cách tư pháp

Chuyển đổi số trong tố tụng điện tử là "xương sống" của cải cách

Phát biểu tại phiên họp Tổ, đại biểu Quốc hội Lê Văn Đông, Thành ủy viên, Viện trưởng VKSND Thành phố Hồ Chí Minh đánh giá việc sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) và Bộ luật Hình sự (BLHS) là yêu cầu khách quan, cấp thiết nhằm thể chế hóa kịp thời các chủ trương của Đảng về cải cách tư pháp và chuyển đổi số. Theo đồng chí, dự thảo cần tập trung vào các chính sách mới cho sự phát triển kinh tế và bảo vệ quyền con người.

Đồng chí nhấn mạnh, việc bổ sung nguyên tắc "Hoạt động tố tụng điện tử" là yêu cầu tất yếu trong kỷ nguyên số. Tố tụng điện tử không đơn thuần là thay đổi kỹ thuật thao tác, mà là sự chuyển đổi có tính hệ thống trong tổ chức và vận hành. Để bảo đảm tính khả thi, theo đồng chí cần xác định tố tụng điện tử là phương thức tiến tới thay thế hồ sơ giấy, tạo lập hồ sơ vụ án điện tử với mã quản lý duy nhất để đảm bảo tính công khai, minh bạch, có cơ chế liên thông, kết nối dữ liệu với các cơ quan tư pháp với nhau nhằm đơn giản hóa thủ tục, tiết kiệm thời gian, chi phí thực hiện. Bên cạnh đó, phải đặc biệt chú trọng cơ chế bảo mật dữ liệu, giá trị pháp lý của tài liệu điện tử và lộ trình triển khai phù hợp.

Đề cập nội dung về hoàn thiện chế định hạn chế tạm giam và ứng dụng biện pháp giám sát điện tử, theo đồng chí, chủ trương không áp dụng tạm giam đối với người phạm tội ít nghiêm trọng thể hiện tư tưởng nhân văn, nhân đạo sâu sắc, bảo đảm tốt hơn quyền con người và tối ưu hóa nguồn lực xã hội. Tuy nhiên, do đây là một phương thức quản lý mới có tác động trực tiếp đến quyền tự do thân thể và quyền riêng tư nên đòi hỏi các nội dung trong các điều luật phải được thiết kế rất chặt chẽ.

Đồng thời, đối với việc áp dụng biện pháp giám sát điện tử, BLTTHS sửa đổi cũng cần có các quy định phân định ranh giới pháp lý chặt chẽ, trách nhiệm đầu tư hạ tầng kỹ thuật và quy trình phản ứng nhanh khi có vi phạm. Riêng các vụ án xâm hại tình dục hay bạo lực gia đình, biện pháp này cần gắn liền với các điều kiện bảo vệ khoảng cách an toàn với bị hại.

Đại biểu Quốc hội Lê Văn Đông, Thành ủy viên, Viện trưởng VKSND Thành phố Hồ Chí Minh phát biểu tại Tổ về dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) chiều ngày 20/8/2026.

Chuyển đổi tư duy  từ "hình sự hóa" sang "khoan hồng và nhân văn" - kiến nghị mang tính đột phá

Liên quan đến chính sách khoan hồng trong dự thảo BLTTHS sửa đổi, đồng chí Lê Văn Đông cho rằng, điểm sáng của dự thảo lần này là việc thể chế hóa cơ chế phân hóa và khoan hồng đối với người phạm tội tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt, mở rộng thủ tục tố tụng rút gọn. Đây là chính sách đột phá, giúp giảm thiểu chi phí tố tụng, tiết kiệm thời gian và nguồn lực xã hội, đồng thời tạo cơ hội để người vi phạm sớm tái hòa nhập cộng đồng. Tuy nhiên, để chính sách này thực sự đi vào cuộc sống, cần sự thống nhất, đồng bộ giữa BLTTHS và BLHS, cần có quy định "đủ mạnh" trong BLHS về cụ thể mức giảm nhẹ hình phạt, tha tù trước thời hạn… để tạo động lực thực tế, giúp giảm thiểu chi phí tố tụng, tiết kiệm thời gian. Bên cạnh đó, cần nâng cao vai trò của Kiểm sát viên ngay từ giai đoạn điều tra, đó là Kiểm sát viên phải trực tiếp xác nhận sự tự nguyện của bị can, giải thích rõ hậu quả pháp lý và thông báo mức hình phạt dự kiến. Điều này không chỉ bảo đảm tính công khai, minh bạch mà còn hạn chế tối đa sự lạm quyền trong tố tụng hình sự.

Đồng chí Lê Văn Đông cũng tán thành chủ trương giảm hình phạt tử hình đối với một số tội danh, song đặc biệt lưu ý về tội phạm ma túy. Đồng chí đề nghị cân nhắc giữ hình phạt tử hình đối với tội Mua bán trái phép chất ma túy (Điều 251) trong các trường hợp chủ mưu, cầm đầu hoặc có tính chất đặc biệt nguy hiểm. Theo đồng chí, điều này là cần thiết để thực hiện mục tiêu "giảm cung, giảm cầu" và bảo đảm tính nghiêm minh trong tình hình tội phạm xuyên quốc gia đang diễn biến phức tạp. Đồng chí cũng đề xuất nâng mức khung hình phạt đối với một tội danh nhằm đảm bảo tính răn đe, phòng ngừa chung.

Đại biểu Quốc hội Lê Văn Đông, Thành ủy viên, Viện trưởng VKSND Thành phố Hồ Chí Minh phát biểu tại Tổ về dự án Bộ Luật Tố tụng Hình sự (sửa đổi) chiều ngày 20/8/2026.

Hoàn thiện chế định pháp luật gắn với thực tiễn tư pháp

Đối với các quy định xử lý sớm tài sản trong quá trình tố tụng, đồng chí kiến nghị việc cần định lượng rõ tiêu chí "khi xét thấy cần thiết" và tăng cường vai trò kiểm sát của Viện kiểm sát đối với các tài sản lớn, có tranh chấp. Đặc biệt, trước sự bùng nổ của tội phạm công nghệ cao, theo đồng chí dự thảo BLTTHS nên bổ sung rõ thẩm quyền, trình tự kê biên, phong tỏa, tạm giữ đối với tài sản mã hóa, tài sản số; có cơ chế phân định rõ giữa hành vi tẩu tán tài sản với người thứ ba giao dịch ngay tình, hợp pháp để bảo vệ triệt để quyền sở hữu chính đáng của công dân. Đồng chí cũng đề xuất mở rộng diện được loại trừ trách nhiệm hình sự đối với Kiểm sát viên, Thẩm phán khi thi hành công vụ, nhằm bảo đảm tính công bằng và bảo vệ cán bộ thực thi pháp luật.

Theo đồng chí, việc quy định "gối khung" về hình phạt của một số tội danh trong dự thảo BLHS sửa đổi sẽ gây khó khăn cho Tòa án khi lượng hình, đồng chí kiến nghị điều chỉnh các khung hình phạt theo hướng liên tục, phân hóa rõ vai trò đồng phạm để đảm bảo tính công bằng, tạo điều kiện cho cơ quan tố tụng áp dụng pháp luật thống nhất, hiệu quả.

Về mở rộng phạm vi tội phạm khởi tố theo yêu cầu bị hại, đồng chí cho rằng, BLHS cần cân nhắc bổ sung thêm một số tội danh ít nghiêm trọng nhưng đã được khắc phục hậu quả hoàn toàn, giúp giảm áp lực cho các cơ quan tiến hành tố tụng, giảm chi phí xã hội và tạo điều kiện giải quyết mâu thuẫn, vi phạm theo hướng hòa giải.

Những đóng góp của đồng chí Lê Văn Đông, Viện trưởng VKSND Thành phố Hồ Chí Minh tại phiên thảo luận Tổ đã thể hiện tư duy nhạy bén, trách nhiệm của một đại biểu dân cử và người đứng đầu cơ quan tư pháp địa phương, góp phần quan trọng vào quá trình xây dựng các Bộ luật nền tảng, hiện đại và nhân văn. 

PV (Theo vkstphcm.gov.vn)