Hoàn thiện Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi): Hướng tới nền tố tụng hiện đại, tăng cường kiểm soát quyền lực tư pháp, số hóa và bảo đảm quyền con người

Toàn cảnh Phiên họp. (Ảnh: QH)

Phiên họp do Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Nguyễn Thị Thủy chủ trì. Thay mặt cơ quan chủ trì soạn thảo, Phó Viện trưởng VKSND tối cao Nguyễn Duy Giảng trình bày Tờ trình tóm tắt dự án Bộ luật, đồng thời làm rõ những nội dung đã được tiếp thu, chỉnh lý trên cơ sở ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội và các cơ quan liên quan.

Phó Viện trưởng VKSND tối cao Nguyễn Duy Giảng trình bày Tờ trình tóm tắt dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi). (Ảnh: QH)

Hoàn thiện nền tố tụng hình sự theo yêu cầu cải cách tư pháp

Theo Phó Viện trưởng VKSND tối cao Nguyễn Duy Giảng, việc sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự lần này nhằm thể chế hóa đầy đủ các nghị quyết, kết luận của Đảng về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, cải cách tư pháp và chuyển đổi số trong hoạt động tư pháp.

Dự thảo được xây dựng trên cơ sở bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, thống nhất với hệ thống pháp luật hiện hành và tương thích với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Đồng thời, việc sửa đổi được thực hiện trong tổng thể sửa đổi Bộ luật Hình sự và các luật liên quan nhằm tạo sự đồng bộ trong hệ thống pháp luật.

Dự thảo Bộ luật gồm 503 điều, tăng 11 điều so với Bộ luật hiện hành; bổ sung 16 điều mới, sửa đổi 103 điều, giữ nguyên nội dung của 384 điều và bãi bỏ 5 điều. Kết cấu vẫn gồm 9 phần, 36 chương nhưng được rà soát, sắp xếp theo hướng logic và thuận lợi hơn trong áp dụng.

Các thành viên Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tham dự Phiên họp. (Ảnh: QH)

Điểm nổi bật của dự thảo là tập trung sửa đổi theo 6 nhóm vấn đề lớn, trong đó nhấn mạnh đổi mới thủ tục tố tụng, hoàn thiện cơ chế phân quyền, tăng cường kiểm soát quyền lực, bảo vệ quyền con người và xây dựng nền tố tụng điện tử.

Một trong những nội dung đáng chú ý là việc tiếp tục hoàn thiện các quy định về biện pháp ngăn chặn và biện pháp cưỡng chế. Dự thảo quy định chặt chẽ hơn về căn cứ, điều kiện, thẩm quyền và trình tự áp dụng nhằm vừa đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm, vừa hạn chế tối đa việc áp dụng các biện pháp hạn chế quyền con người khi không thật sự cần thiết.

Đối với thẩm quyền của cơ quan và người tiến hành tố tụng, dự thảo tiếp tục làm rõ trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan tố tụng và người trực tiếp tiến hành tố tụng. Theo cơ quan soạn thảo, việc mở rộng thẩm quyền của Điều tra viên, Kiểm sát viên và Thẩm phán đã được nghiên cứu kỹ trên cả phương diện chính trị, pháp lý và thực tiễn; trước mắt vẫn giữ cơ chế hiện hành nhưng phân định rõ hơn trách nhiệm của từng chủ thể.

Dự thảo cũng bổ sung Điều 502 về quy định chuyển tiếp, nhằm xử lý các trường hợp phát sinh khi Bộ luật mới có hiệu lực, bảo đảm hoạt động điều tra, truy tố và xét xử không bị gián đoạn.

Đột phá với tố tụng điện tử và thủ tục rút gọn

Một điểm đột phá của dự thảo Bộ luật là lần đầu tiên quy định tố tụng điện tử như một phương thức hoạt động tố tụng có giá trị pháp lý tương đương với phương thức truyền thống khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện luật định.

Theo dự thảo, hoạt động tố tụng trên môi trường điện tử phải bảo đảm tính xác thực, an toàn, bảo mật dữ liệu và không làm hạn chế quyền, lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng.

Để triển khai mục tiêu này, dự thảo quy định về số hóa hồ sơ vụ án; liên thông, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan tiến hành tố tụng; lập biên bản, tống đạt, giao nhận văn bản bằng phương thức điện tử; đồng thời tạo cơ sở pháp lý cho việc xét xử trực tuyến.

Song song với chuyển đổi số, dự thảo cũng đổi mới mạnh mẽ thủ tục rút gọn nhằm rút ngắn thời gian giải quyết vụ án nhưng vẫn bảo đảm nguyên tắc công bằng và khách quan.

Các đại biểu tham gia Phiên họp. (Ảnh: QH)

Đáng chú ý, dự thảo mở rộng phạm vi áp dụng thủ tục rút gọn đối với trường hợp bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội và chấp nhận hình phạt để được xem xét hưởng chính sách khoan hồng. Tuy nhiên, việc áp dụng chỉ được thực hiện khi bảo đảm tính tự nguyện, người bị buộc tội được giải thích đầy đủ quyền, nghĩa vụ và hậu quả pháp lý; đồng thời lời nhận tội phải phù hợp với các chứng cứ khách quan khác, không được coi là căn cứ duy nhất để kết tội.

Dự thảo cũng quy định rõ điều kiện, thẩm quyền quyết định, thời hạn áp dụng và cơ chế hủy bỏ thủ tục rút gọn khi không còn đủ điều kiện.

Theo VKSND tối cao, đây là giải pháp quan trọng để giải quyết vụ án nhanh chóng, tiết kiệm nguồn lực nhưng vẫn bảo đảm quyền con người, quyền bào chữa và tính khách quan của hoạt động tố tụng.

Tiếp tục hoàn thiện các quy định về nguyên tắc tố tụng và phân định thẩm quyền

Thẩm tra dự án Bộ luật, các thành viên Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cơ bản tán thành sự cần thiết ban hành Bộ luật sửa đổi, đồng thời đánh giá dự thảo phù hợp với chủ trương của Đảng, Hiến pháp và yêu cầu thực tiễn.

Tuy nhiên, nhiều ý kiến đề nghị tiếp tục rà soát việc phân định thẩm quyền giữa Thủ trưởng cơ quan tiến hành tố tụng với Điều tra viên, Kiểm sát viên và Thẩm phán nhằm tránh chồng chéo, bảo đảm cơ chế kiểm soát quyền lực rõ ràng và minh bạch.

Phó Viện trưởng VKSND tối cao Nguyễn Duy Giảng giải trình, làm rõ một số vấn đề đại biểu quan tâm. (Ảnh: QH)

Đối với hệ thống các nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự, dự thảo sửa đổi 5 nguyên tắc và bổ sung 3 nguyên tắc mới. Đây là nội dung nhận được nhiều ý kiến thảo luận.

Về nguyên tắc bảo vệ cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, đa số ý kiến đồng tình với việc cần có cơ chế bảo vệ phù hợp đối với lực lượng trực tiếp đấu tranh với tội phạm. Tuy nhiên, nhiều đại biểu cho rằng đây là biện pháp bảo đảm cho hoạt động tố tụng, chưa thực sự là nguyên tắc cơ bản nên cần cân nhắc bố trí ở nhóm quy định khác trong Bộ luật.

Tương tự, đối với nguyên tắc bảo đảm thực hiện hoạt động tố tụng điện tử, các đại biểu nhất trí về sự cần thiết nhằm thể chế hóa chủ trương chuyển đổi số nhưng cho rằng nội dung này nên được quy định theo hướng yêu cầu tổ chức thực hiện, thay vì đưa vào hệ thống nguyên tắc cơ bản.

Đối với Chương XXXI về thủ tục rút gọn, các ý kiến cơ bản tán thành việc mở rộng phạm vi áp dụng, song đề nghị tiếp tục hoàn thiện các quy định về điều kiện áp dụng, thẩm quyền quyết định, trình tự, thời hạn và cơ chế chuyển đổi giữa thủ tục rút gọn với thủ tục thông thường để bảo đảm tính thống nhất trong toàn bộ dự thảo Bộ luật.

Khẩn trương hoàn thiện để trình Quốc hội

Kết luận nội dung thẩm tra, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Nguyễn Thị Thủy đánh giá cao VKSND tối cao trong quá trình chuẩn bị hồ sơ dự án Bộ luật nghiêm túc, tiếp thu đầy đủ các ý kiến và bám sát các nghị quyết của Đảng cũng như yêu cầu thực tiễn.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Nguyễn Thị Thủy phát biểu kết luận Phiên họp. (Ảnh: QH)

Theo đồng chí Nguyễn Thị Thủy, dự thảo đã đề xuất nhiều chế định mới, nhiều giải pháp cải cách tư pháp theo hướng khẩn trương, chính xác, hiệu quả, hướng tới xây dựng nền tố tụng hiện đại.

Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị VKSND tối cao tiếp tục phối hợp chặt chẽ với Bộ Công an và các cơ quan liên quan để rà soát, hoàn thiện dự thảo, bảo đảm tính thống nhất với Bộ luật Hình sự (sửa đổi), Luật Tổ chức Tòa án nhân dân và các dự án luật đang được Quốc hội xem xét tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất.

Theo kế hoạch, Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) sẽ được trình Quốc hội khóa XVI xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ Hai vào tháng 10/2026. Sau khi được thông qua, các cơ quan có thẩm quyền sẽ ban hành văn bản hướng dẫn thi hành, đồng thời tổ chức tập huấn chuyên sâu để bảo đảm áp dụng thống nhất trên phạm vi cả nước, góp phần xây dựng nền tư pháp hiện đại, hiệu quả và lấy quyền con người làm trung tâm của quá trình tố tụng hình sự.

Tự Thức