Hoàn thiện cơ chế đặc thù xử lý vi phạm pháp luật trong lĩnh vực kinh tế và đổi mới sáng tạo

Toàn cảnh phiên họp. (Ảnh: QH)

Trình bày tóm tắt Tờ trình của Chính phủ, Đại tướng Lương Tam Quang, Bộ trưởng Bộ Công an, cho biết việc ban hành Nghị quyết nhằm thể chế hóa quan điểm, chủ trương của Đảng; tạo cơ sở pháp lý để bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung, không tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Theo Bộ trưởng Bộ Công an, Nghị quyết cũng thể hiện sự nhân văn, khoan hồng của Đảng, Nhà nước, lấy hiệu quả về chính trị, kinh tế, xã hội làm căn cứ để xem xét, xử lý phù hợp đối với các hành vi vi phạm pháp luật trong những lĩnh vực có liên quan.

Dự thảo Nghị quyết gồm 3 chương, 13 điều. Chương I, từ Điều 1 đến Điều 4, quy định về phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng, nguyên tắc thực hiện và giải thích từ ngữ. Theo đó, Nghị quyết quy định cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và hoạt động ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; áp dụng đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan đến việc xử lý các hành vi vi phạm này.

Dự thảo xác định bốn nguyên tắc cốt lõi. Một là, khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung. Hai là, khoan hồng, giảm nhẹ đối với hành vi vi phạm vì lợi ích chung, trên cơ sở xem xét hiệu quả kinh tế, chính trị, xã hội. Ba là, ưu tiên áp dụng biện pháp kinh tế, dân sự, hành chính; xử lý hình sự là biện pháp cuối cùng. Bốn là, xử lý nghiêm các hành vi lợi dụng Nghị quyết để tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn phát biểu tại phiên họp. (Ảnh: QH)

Quy định chặt chẽ các điều kiện áp dụng chính sách hình sự đặc thù

Chương II của dự thảo, từ Điều 5 đến Điều 11, quy định về xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Đáng chú ý, dự thảo có bốn điều quy định về chính sách xử lý hình sự, gồm: không truy cứu trách nhiệm hình sự; loại trừ trách nhiệm hình sự đối với người gặp rủi ro, thiệt hại do ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự; miễn trách nhiệm hình sự.

Đối với trường hợp không truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc miễn trách nhiệm hình sự, người có hành vi vi phạm phải đáp ứng đầy đủ sáu điều kiện. Đó là không tham nhũng; thực hiện hành vi vì lợi ích chung; hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh, ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đã hoàn thành và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cho địa phương, đất nước; không có khiếu nại, tố cáo hoặc khiếu nại, tố cáo đã được giải quyết dứt điểm theo quy định; không gây thất thoát, lãng phí tài sản hoặc đã khắc phục toàn bộ nếu có thất thoát, lãng phí; người thực hiện hành vi phạm tội đã khai rõ sự việc, góp phần có hiệu quả vào việc phát hiện và xử lý tội phạm.

Đại tướng Lương Tam Quang, Bộ trưởng Bộ Công an báo cáo tại Phiên họp. (Ảnh: QH)

Dự thảo cũng quy định hai trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự đối với người gặp rủi ro, gây thiệt hại trong quá trình ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số. Trường hợp thứ nhất là khi hoạt động đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số gặp rủi ro, thiệt hại nhưng người thực hiện đã tuân thủ đúng quy trình, quy định. Trường hợp thứ hai là khi pháp luật chưa có quy định điều chỉnh về quy trình, cách thức thực hiện; giữa các quy định còn mâu thuẫn, chồng chéo hoặc chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn, nhưng người thực hiện không tham nhũng, vì lợi ích chung, đã hoàn thành nhiệm vụ và mang lại hiệu quả.

Về tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, dự thảo quy định ba điều kiện: có hành vi vi phạm pháp luật vì lợi ích chung; có gây thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước hoặc tài sản của doanh nghiệp nhưng không tham nhũng; còn khả năng khắc phục hậu quả đối với hoạt động đang thực hiện, chưa hoàn thành hoặc chưa khắc phục được hậu quả.

Để bảo đảm việc thực hiện chính sách thống nhất, dự thảo quy định trình tự, thủ tục tố tụng hình sự, trình tự, thủ tục trong thi hành án hình sự; đồng thời quy định việc xử lý kỷ luật đối với cán bộ, công chức, viên chức, người thuộc lực lượng vũ trang tương ứng với các điều kiện áp dụng chính sách hình sự đặc thù.

Dự kiến Nghị quyết được thực hiện trong thời hạn ba năm kể từ ngày có hiệu lực. Trường hợp hết thời hạn thực hiện Nghị quyết nhưng thời gian tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để khắc phục hậu quả vẫn còn thì tiếp tục thực hiện cho đến khi hết thời hạn tạm hoãn, song không quá hai năm.

Đại biểu tham dự phiên họp. (Ảnh: QH)

Bảo đảm không có vùng cấm, không để chính sách bị lợi dụng

Trình bày Báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, đa số ý kiến nhất trí sự cần thiết ban hành Nghị quyết nhằm kịp thời thể chế hóa chủ trương, quan điểm của Đảng về xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Trong bối cảnh một số luật có liên quan, nhất là Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự, Luật Xử lý vi phạm hành chính chưa được sửa đổi, bổ sung đồng bộ, việc ban hành cơ chế đặc thù được cho là cần thiết để tháo gỡ khó khăn, vướng mắc phát sinh từ thực tiễn.

Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính cơ bản nhất trí trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến và thông qua dự thảo Nghị quyết tại kỳ họp không thường lệ vào tháng 8 theo quy trình một kỳ họp. Tuy nhiên, do dự thảo có nhiều nội dung mới, liên ngành, tác động trực tiếp đến việc xử lý vi phạm pháp luật và quyền, lợi ích của tổ chức, cá nhân, cơ quan chủ trì soạn thảo cần tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các cơ quan liên quan để hoàn thiện hồ sơ, bảo đảm chất lượng cao nhất.

Đại biểu tham dự phiên họp. (Ảnh: QH)

Về phạm vi điều chỉnh, cơ quan thẩm tra đề nghị rà soát kỹ để xác định rõ nội hàm của từng lĩnh vực, tránh quy định quá rộng hoặc chưa thống nhất với các luật chuyên ngành. Đồng thời, cần quán triệt yêu cầu xử lý nghiêm minh, không có vùng cấm, không có ngoại lệ; phân định rõ trách nhiệm hình sự, hành chính, dân sự; trách nhiệm của pháp nhân và cá nhân; tách bạch xử lý trách nhiệm với tháo gỡ khó khăn, khắc phục hậu quả đối với dự án, công trình.

Chính sách khoan hồng chỉ nên áp dụng đối với trường hợp không tham nhũng, không vụ lợi, vì lợi ích chung, đã khắc phục hậu quả và đáp ứng đầy đủ điều kiện luật định. Đối với quy định người được miễn trách nhiệm hình sự bị xử phạt vi phạm hành chính theo khung cao nhất, đa số ý kiến đề nghị rà soát lại, bởi quy định này có thể chưa phù hợp với nguyên tắc cá thể hóa trong xử lý vi phạm hành chính, làm giảm tính nhân văn và tính khả thi của chính sách.

Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị tiếp tục nghiên cứu điều kiện “đã khai rõ sự việc, góp phần có hiệu quả vào việc phát hiện và xử lý tội phạm”, bảo đảm không thu hẹp quá mức phạm vi áp dụng chính sách khoan hồng, đồng thời không tạo sự thiếu thống nhất với các trường hợp có tính chất, mức độ vi phạm tương tự.

Đối với cơ chế loại trừ trách nhiệm hình sự trong lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, cần làm rõ đối tượng áp dụng là người gây thiệt hại hay người gặp thiệt hại; làm rõ mối quan hệ giữa cơ chế này với các quy định hiện hành của Bộ luật Hình sự; cụ thể hóa điều kiện, tiêu chí áp dụng để bảo đảm khách quan, minh bạch và không bị lợi dụng.

Đại biểu tham dự phiên họp. (Ảnh: QH)

Hoàn thiện dự thảo, bảo đảm tính hợp hiến và khả thi

Kết luận nội dung làm việc, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên cho biết, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đánh giá cao Chính phủ, Bộ Công an đã tích cực, chủ động chuẩn bị hồ sơ dự án Nghị quyết, cơ bản bảo đảm quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Ủy ban Thường vụ Quốc hội cũng ghi nhận nỗ lực của Ủy ban Kinh tế và Tài chính, Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội trong công tác thẩm tra.

Ủy ban Thường vụ Quốc hội cơ bản thống nhất về sự cần thiết ban hành Nghị quyết nhằm thể chế hóa kịp thời các chủ trương, quan điểm của Đảng, góp phần tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong xử lý các vụ việc, vụ án liên quan. Nghị quyết hướng tới khuyến khích đổi mới sáng tạo, bảo vệ cán bộ, người lao động dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung, không có động cơ vụ lợi, tham nhũng.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên điều hành Phiên họp. (Ảnh: QH)

Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị Chính phủ chỉ đạo cơ quan chủ trì soạn thảo và các cơ quan liên quan rà soát, nghiên cứu tiếp thu, giải trình đầy đủ ý kiến của Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội, ý kiến của cơ quan thẩm tra, nhất là ý kiến của Chủ tịch Quốc hội và kết luận tại phiên họp để hoàn chỉnh hồ sơ dự án Nghị quyết.

Trong quá trình hoàn thiện dự thảo, cần bảo đảm thể chế hóa đầy đủ chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung; thúc đẩy đột phá khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển kinh tế tư nhân và kinh tế nhà nước.

Phó Chủ tịch Quốc hội lưu ý tiếp tục hoàn thiện quy định nhằm bảo đảm kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong công tác xây dựng pháp luật; nghiên cứu kỹ tên gọi, phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng của Nghị quyết. Đối với các cơ chế, chính sách hình sự đặc thù, cần rà soát kỹ lưỡng, chỉ quy định những nội dung thực sự khác với luật, nghị quyết hiện hành và thuộc thẩm quyền của Quốc hội.

Cùng với đó, cần chuẩn hóa các khái niệm còn chưa rõ nội hàm; hoàn thiện quy trình, thủ tục tố tụng hình sự; phân định rõ trách nhiệm hình sự với trách nhiệm hành chính, dân sự; trách nhiệm của pháp nhân với trách nhiệm của cá nhân. Việc xử lý phải nghiêm minh đối với hành vi cố ý làm trái, tham nhũng; đồng thời khoan hồng, giảm nhẹ đối với hành vi vi phạm vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, không vụ lợi, không tham nhũng và đã chủ động khắc phục hậu quả.

Trên cơ sở kết quả phiên họp, Ủy ban Thường vụ Quốc hội thống nhất trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến đối với dự án Nghị quyết tại kỳ họp chuyên đề vào tháng 8 tới. Ủy ban Kinh tế và Tài chính được giao chủ trì, phối hợp với Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội tiếp tục thẩm tra chính thức dự án Nghị quyết để báo cáo Quốc hội xem xét, quyết định.

Tự Thức