Các mô hình giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự - kinh nghiệm quốc tế và khuyến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam

Giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự là hoạt động tố tụng của cơ quan, người tiến hành tố tụng hình sự thực hiện nhằm xác định và xử lý các quan hệ dân sự phát sinh trực tiếp từ hành vi phạm tội, bao gồm trách nhiệm bồi thường thiệt hại, hoàn trả tài sản, khôi phục hiện trạng hoặc thực hiện nghĩa vụ dân sự khác. Từ kinh nghiệm quốc tế, việc hoàn thiện thủ tục tố tụng giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự ở Việt Nam cần hướng tới một mô hình tối ưu, cân bằng giữa hiệu quả tố tụng, tính toàn diện của công lý và sự phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội, văn hóa Việt Nam.

1. Các mô hình tố tụng giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự

1.1. Mô hình tố tụng giải quyết vấn đề dân sự độc lập với việc giải quyết vụ án hình sự

Mô hình tố tụng giải quyết vấn đề dân sự độc lập với việc giải quyết vụ án hình (VAHS) sự chủ yếu được áp dụng ở các quốc gia theo hệ thống pháp luật Common Law, điển hình là Vương quốc Anh và Hoa Kỳ. Cơ sở lý luận của mô hình tố tụng này là lý thuyết nhị nguyên (Dualistic Theory) đối với hành vi bất hợp pháp. Lý thuyết này cho rằng các vi phạm pháp luật hình sự và các vi phạm pháp luật dân sự là khác nhau về bản chất. Theo đó, những học giả ủng hộ lý thuyết này tin rằng tính bất hợp pháp của luật hình sự (bất hợp pháp có thể bị trừng phạt) phải ở mức độ đáng bị trừng phạt. Về lý thuyết, tội phạm được sử dụng để sàng lọc các hành vi cần bị trừng phạt và bất hợp pháp cũng là một trong những yếu tố của lý thuyết tội phạm, nên cần phải xây dựng tính bất hợp pháp trên cơ sở nhận thức đầy đủ về tác động này bằng các yêu cầu của chính sách hình sự. Bất hợp pháp theo nghĩa này khác với bất hợp pháp được sử dụng trong luật dân sự và hành chính[1]. Từ quan điểm này, phán quyết về tính bất hợp pháp trong luật hình sự có tính đặc thù riêng và khác biệt với phán quyết trong luật dân sự. Do đó, pháp luật các quốc gia theo truyền thống Common Law có sự tách biệt rõ ràng giữa trách nhiệm hình sự và trách nhiệm dân sự trên cơ sở quan niệm một hành vi trái pháp luật, gây thiệt hại có thể dẫn đến hai tố quyền là tố quyền hình sự và tố quyền dân sự, nên cần phải được giải quyết bằng hai vụ án với hai trình tự, thủ tục khác biệt nhau. Tố tụng hình sự sẽ chỉ giải quyết vấn đề trách nhiệm hình sự, còn hành vi gây thiệt hại ngoài hợp đồng được giải quyết trong vụ án dân sự[2].

Hệ thống pháp luật Hoa Kỳ không quy định áp dụng tố tụng dân sự trong tố tụng hình sự. Yêu cầu bồi thường thiệt hại về tài sản và (hoặc) tinh thần do tội phạm gây ra của nạn nhân được xem xét trong tố tụng dân sự. Tố tụng hình sự ở Hoa Kỳ được thực hiện với sự tham gia của Bồi thẩm đoàn, những người có nhiệm vụ chính là giải quyết vấn đề có tội hay không có tội của bị cáo, mà không phải xác định thiệt hại về tài sản hoặc tinh thần do bị cáo gây ra và xác định số tiền mà nạn nhân được bồi thường.

Tuy nhiên, điều đáng chú ý là ở một số bang của Hoa Kỳ (như bang Louisiana), vấn đề dân sự được giải quyết cùng với việc giải quyết VAHS. Đơn kiện dân sự phải được nộp bằng văn bản cho Tòa án trước khi bắt đầu điều tra tư pháp. Yêu cầu khởi kiện về dân sự có thể được giải quyết sau tuyên bố phán quyết của Bồi thẩm đoàn. Nguyên đơn dân sự có trách nhiệm chứng minh tất cả các tình tiết của yêu cầu bồi thường. Trong trường hợp này, nguyên đơn dân sự không bị tước cơ hội khởi kiện trong tố tụng dân sự.

Mô hình tố tụng giải quyết vấn đề dân sự độc lập với việc giải quyết VAHS của các nước theo truyền thống Common Law, ưu tiên sự phân biệt rõ ràng giữa lợi ích công (trừng phạt tội phạm) và lợi ích tư (bồi thường thiệt hại). Mặc dù, sự tách biệt này đảm bảo tính chuyên môn hóa và rõ ràng về chức năng của Tòa án, nhưng lại tạo ra gánh nặng tố tụng đáng kể cho nạn nhân, buộc họ phải khởi kiện hai vụ án riêng biệt để đạt được công lý toàn diện. Điều này có thể dẫn đến việc kém hiệu quả trong việc khắc phục thiệt hại cho nạn nhân. Sự xuất hiện các ngoại lệ như ở bang Louisiana cho thấy ngay cả trong truyền thống Common Law, có sự điều chỉnh nhằm đáp ứng tốt hơn nhu cầu của nạn nhân và tối ưu hóa quy trình tố tụng.

1.2. Mô hình tố tụng giải quyết vấn đề dân sự đồng thời với trách nhiệm hình sự trong cùng vụ án hình sự

Pháp luật các nước theo truyền thống Civil Law mà Cộng hòa Pháp là đại diện thừa nhận và giải quyết vấn đề dân sự phát sinh do hành vi phạm tội gây ra trong cùng một vụ án. Cơ sở của cáo buộc hình sự và vụ kiện dân sự là đều do cùng một hành vi của cùng một người (hoặc nhiều người) thực hiện nên các vấn đề pháp luật dân sự đều gắn liền với VAHS và được xem xét một cách thống nhất, trong cùng một quá trình từ điều tra, truy tố đến xét xử VAHS.

Mô hình tố tụng giải quyết vấn đề dân sự đồng thời với việc giải quyết VAHS hiện nay có hai biến thể cùng tồn tại: (1) Mô hình “Hình hoãn hộ” truyền thống (2) Mô hình “Dân trước, Hình sau”.

- Mô hình “Hình hoãn hộ“ truyền thống:

Mô hình “Hình hoãn hộ” truyền thống (hình sự trước, dân sự sau)[3] coi yêu cầu giải quyết vấn đề dân sự hoàn toàn là một vấn đề phụ trong tố tụng hình sự. Điều đó có nghĩa VAHS sẽ được giải quyết trước tiên về vấn đề kết tội và tuyên án đối với bị cáo, sau đó giải quyết yêu cầu về bồi thường dân sự cho người bị hại.

Mô hình “Hình hoãn hộ” dựa trên hai nền tảng của hai lý thuyết: (i) Lý thuyết về mức độ liên quan đáng kể; (ii) Lý thuyết thuận tiện về thủ tục. Theo lý thuyết về mức độ liên quan đáng kể, do hậu quả của hành vi phạm tội, vừa gây tổn hại đến lợi ích tư, vừa gây tổn hại đến lợi ích công, do đó bị cáo vừa phải chịu trách nhiệm hình sự, vừa phải chịu trách nhiệm dân sự đối với thiệt hại đã gây cho chủ thể khác. Tất nhiên, nguyên nhân trực tiếp của việc truy tố là hành vi phạm tội, còn nguyên nhân trực tiếp của việc khởi kiện dân sự là thiệt hại do tội phạm gây ra. Nếu không có thiệt hại thì không có cơ sở khởi kiện dân sự. Vì lý do này, sau khi phân biệt giữa truy tố công và khởi kiện tư, các nhà lập pháp đã thiết lập mối quan hệ chung phụ thuộc lẫn nhau và không thể tách rời giữa trách nhiệm hình sự và trách nhiệm dân sự. Nạn nhân có thể khởi kiện dân sự lên Tòa án đã thụ lý VAHS. Trước tiên, Tòa án sẽ xét xử VAHS, sau đó xét xử vấn đề bồi thường dân sự của bị cáo trên cơ sở xác định bị cáo đã phạm tội. Theo cách này, giải quyết vấn đề dân sự ở vị trí thứ yếu so với giải quyết VAHS.

Điều 3 Bộ luật Tố tụng hình sự  (BLTTHS) Pháp quy định: “Có thể thực hiện đồng thời quyền khởi kiện về dân sự và quyền công tố trước cùng một Tòa án. Có thể kiện về dân sự đối với tất cả các thiệt hại vật chất, thể xác cũng như tinh thần do hành vi bị truy tố gây ra”. Do đó, có thể hiểu, kiện dân sự có thể được giải quyết cùng với việc xét xử VAHS. Ngoài ra, Điều 4 BLTTHS Pháp quy định: “Cũng có thể thực hiện quyền khởi kiện về dân sự mà không cần khởi tố hình sự. Tuy nhiên, phần dân sự của vụ án sẽ chưa được xét xử chừng nào phần hình sự của vụ án chưa được xét xử xong, nếu đã khởi tố hình sự”. Điều này có nghĩa, phần dân sự trong VAHS có thể tách ra để giải quyết riêng bằng một vụ án dân sự. Tuy nhiên, nếu VAHS đã được khởi tố thì phải đợi Tòa án xét xử xong phần hình sự thì mới được xét xử phần dân sự. Nếu phần dân sự trong vụ án hình sự đã được khởi kiện trước Tòa dân sự có thẩm quyền thì không được kiện trước Tòa Hình sự có thẩm quyền giải quyết VAHS.

Ngoài Cộng hòa Pháp, mô hình tố tụng “Hình hoãn hộ” còn được quy định trong pháp luật hình sự của Cộng hòa Liên bang Đức, pháp luật tố tụng hình sự Cộng hòa Liên bang Nga và pháp luật tố tụng hình sự một số quốc gia khác.

Mô hình “Hình hoãn hộ” truyền thống, mặc dù mang lại sự tiện lợi về thủ tục và tránh mâu thuẫn phán quyết, lại bộc lộ những hạn chế trong thực tiễn. Việc tập trung chủ yếu vào việc kết tội và tuyên án hình sự có thể khiến các vấn đề dân sự bị xem nhẹ, dẫn đến việc cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng ít điều tra, xác minh tình trạng tài sản và khả năng bồi thường của bị cáo. Điều này làm giảm động cơ của bị cáo trong việc thực hiện nghĩa vụ bồi thường dân sự, đặc biệt khi họ nhận thấy việc bồi thường không ảnh hưởng đáng kể đến bản án hình sự. Sau khi có phán quyết hình sự, nạn nhân thường không muốn thỏa hiệp về số tiền bồi thường, khiến cho việc hòa giải trở nên khó khăn.

- Mô hình “Dân trước, Hình sau”:

Mô hình “Dân trước, hình sau"[4], tức là theo tiền đề bị cáo được xác định là đã phạm tội, trước tiên, tiến hành hòa giải với các yêu cầu về dân sự để giải quyết kịp thời, hiệu quả việc bồi thường dân sự, sau đó việc bồi thường dân sự được xem là yếu tố quan trọng để quyết định hình phạt đối với bị cáo.

Mô hình tố tụng này có liên quan mật thiết đến phương thức hòa giải khép lại vụ án. Tòa án tạo điều kiện cho bên bị thiệt hại và bị đơn đạt được thỏa thuận bồi thường dân sự, nhắc nhở bị đơn thực hiện nghĩa vụ bồi thường kịp thời.

Mô hình này đã được áp dụng trong thực tiễn xét xử ở Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa trong mấy năm gần đây. Sự xuất hiện của mô hình “dân sự trước, hình sự sau” là kết quả của việc các Tòa án Trung Quốc tuân thủ khái niệm chủ nghĩa thực dụng để giải quyết các vấn đề dân sự trong vụ án hình sự, nhằm khắc phục những hạn chế của mô hình tố tụng “hình hoãn hộ” truyền thống, giải quyết khó khăn trong việc thi hành phần dân sự trong bản án hình sự. Năm 2000, Tòa án tối cao Trung Quốc lần đầu tiên liên kết bồi thường dân sự với việc tuyên án trong cách giải thích tư pháp của mình, cho phép Tòa án các cấp coi việc bồi thường thiệt hại vật chất cho nạn nhân của bị cáo là một tình tiết tuyên án.

Một vấn đề đặt ra đối với mô hình tố tụng giải quyết vấn đề dân sự, đồng thời với trách nhiệm hình sự trong cùng VAHS, đó là liệu người bị hại hoặc nguyên đơn dân sự có phải nộp đơn khởi kiện yêu cầu giải quyết vấn đề dân sự trong VAHS hay không, hay việc giải quyết vấn đề dân sự trong VAHS sẽ được mặc nhiên thừa nhận khi cơ quan tiến hành tố tụng khởi tố VAHS?

Trong VAHS, dù nguyên tắc chung là giải quyết đồng thời hai vấn đề hình sự và dân sự, nhưng yêu cầu khởi kiện đề nghị giải quyết vấn đề dân sự trong VAHS giúp xác định rõ bên đòi bồi thường và mức độ thiệt hại cần xem xét. Mặt khác, yêu cầu giải quyết vấn đề dân sự trong VAHS là quyền của người bị hại, không phải quyền lợi của Nhà nước hay cơ quan tiến hành tố tụng. Nếu không có yêu cầu rõ ràng từ người bị hại/nguyên đơn dân sự, cơ quan tiến hành tố tụng khó có cơ sở định mức bồi thường. Quy định yêu cầu khởi kiện giúp cơ quan tiến hành tố tụng phân định rõ người có quyền lợi và mức độ thiệt hại mà họ yêu cầu, tránh việc Tòa án tự ý phán quyết về trách nhiệm dân sự trong khi không có yêu cầu, điều này có thể vi phạm nguyên tắc quyền tự định đoạt của người bị thiệt hại và dẫn đến hậu quả pháp lý không phù hợp với ý chí của các chủ thể liên quan. Xuất phát từ lý do trên, hầu hết các quốc gia theo mô hình tố tụng giải quyết vấn đề dân sự đồng thời với trách nhiệm hình sự trong cùng VAHS đều có quy định vấn đề dân sự trong VAHS chỉ được giải quyết cùng với việc giải quyết VAHS khi người bị hại, nguyên đơn dân sự có đơn yêu cầu. Điều 85 BLTTHS Pháp (đã được sửa đổi bởi Luật số 2019-222 ngày 23/3/2019)[5] quy định: “Bất kỳ người nào cho rằng mình bị tổn hại do tội phạm hoặc hành vi phạm tội có thể nộp đơn khiếu nại để trở thành bên dân sự trước Thẩm phán điều tra có thẩm quyền theo quy định của Điều 52, 52-1 và 706-42”. Đơn khiếu nại về dân sự có thể được đưa ra trước khi khởi tố VAHS bằng đơn trình báo có đính kèm yêu cầu bồi thường, trong giai đoạn điều tra sơ bộ hoặc ngay tại phiên tòa hình sự trước khi Công tố viên trình bày về bản án, hình thức đơn khiếu nại có thể bằng văn bản hoặc bằng lời nói (được ghi vào văn bản trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử)[6]. Các quy định tương tự cũng được quy định trong pháp luật hình sự của Cộng hòa liên bang Đức[7], Cộng hòa Liên bang Nga[8]. Tại Trung Quốc, Điều 101 Luật tố tụng hình sự năm 1979, sửa đổi, bổ sung ngày 26/10/2018[9] quy định: “Người bị hại bị thiệt hại vật chất do hành vi phạm tội của bị cáo gây ra, có quyền khởi kiện dân sự liên quan đến tố tụng hình sự. Trường hợp người bị hại chết hoặc mất năng lực hành vi dân sự, người đại diện hợp pháp hoặc người thân thích của người bị hại có quyền khởi kiện dân sự liên quan đến tố tụng hình sự. Trường hợp tài sản nhà nước, tài sản tập thể bị thiệt hại, Viện kiểm sát nhân dân có thể phối hợp với cơ quan công tố khởi kiện vụ án dân sự”. Việc khởi kiện dân sự được thực hiện sau khi VAHS được khởi tố và trước khi bản án sơ thẩm giải quyết VAHS được tuyên. Vấn đề dân sự trong VAHS mà không được khởi kiện trong thời hạn trên thì có thể khởi kiện riêng sau khi bản án hình sự có hiệu lực[10].

 2. Mô hình tố tụng giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự ở Việt Nam và khuyến nghị hoàn thiện pháp luật

2.1. Mô hình tố tụng giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự ở Việt Nam

Theo Điều 30 BLTTHS năm 2015 sửa đổi, bổ sung các năm 2021, 2025 (BLTTHS năm 2015): “Việc giải quyết vấn đề dân sự trong VAHS được tiến hành cùng với việc giải quyết VAHS. Trường hợp VAHS phải giải quyết vấn đề bồi thường thiệt hại, bồi hoàn mà chưa có điều kiện chứng minh và không ảnh hưởng đến việc giải quyết VAHS thì vấn đề dân sự có thể tách ra để giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự”.

Như vậy, theo quy định trên, về nguyên tắc, vấn đề dân sự trong VAHS sẽ được giải quyết cùng với việc giải quyết VAHS. Cách tiếp cận của Việt Nam có sự tương đồng sâu sắc với pháp luật các quốc gia thuộc hệ thống Civil Law. Tuy nhiên, pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam hiện hành chưa quy định rõ ràng vấn đề dân sự trong VAHS sẽ được mặc nhiên giải quyết khi VAHS được khởi tố hay chỉ được giải quyết cùng với việc giải quyết VAHS chỉ khi có đơn khởi kiện giải quyết vấn đề dân sự có người bị hại hoặc chủ thể có liên quan.

Cũng theo quy định tại Điều 30 BLTTHS năm 2015 thì vấn đề dân sự trong VAHS có thể được tách ra giải quyết bằng một vụ án dân sự khi thỏa mãn hai điều kiện: (i) Chưa có điều kiện chứng minh; (ii) Không ảnh hưởng đến việc giải quyết VAHS. Tuy nhiên, pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam chưa có quy định hoặc hướng dẫn cụ thể về các điều kiện trên.

Theo hướng dẫn tại Mục 2 phần I Công văn số 121/2003/KHXX, ngày 19/9/2003 của Tòa án nhân dân tối cao về việc giải quyết các vấn đề liên quan đến tài sản, bồi thường thiệt hại trong VAHS (Công văn số 121/2003) thì chỉ được tách vấn đề dân sự ra khỏi VAHS khi đảm bảo đủ 03 điều kiện sau: (1) Khi có yêu cầu; (2) Nếu phần dân sự được tách không liên quan đến việc xác định cấu thành tội phạm, đến việc xem xét tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị cáo; (3) Thuộc một trong các trường hợp sau đây: Chưa tìm được, chưa xác định được người bị hại hoặc nguyên đơn dân sự; người bị hại hoặc nguyên đơn dân sự chưa có yêu cầu; người bị hại hoặc nguyên đơn dân sự đã có yêu cầu, nhưng không cung cấp hoặc cung cấp không đầy đủ chứng cứ chứng minh cho yêu cầu của mình theo yêu cầu của các cơ quan tiến hành tố tụng nói chung và của Tòa án nói riêng; người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự vắng mặt tại phiên tòa và sự vắng mặt của họ thật sự trở ngại cho việc giải quyết phần dân sự. Như vậy, có thể thấy có sự không thống nhất về điều kiện tách phần dân sự trong VAHS để giải quyết bằng một vụ án dân sự giữa BLTTHS năm 2015 và hướng dẫn của Tòa án nhân dân tối cao tại Công văn số 121/2003. Theo đó, nếu BLTTHS năm 2015 không cần điều kiện “có yêu cầu” thì Công văn số 121/2003 lại hướng dẫn phải có điều kiện “có yêu cầu”. Tuy nhiên, Công văn này không làm rõ “có yêu cầu” là yêu cầu của ai? Nếu “có yêu cầu” ở đây là của người bị hại, nguyên đơn dân sự thì cần phân biệt hai trường hợp:

Thứ nhất, trước đó người bị hại, chủ thể bị thiệt hại do tội phạm gây ra có đơn yêu cầu giải quyết vấn đề dân sự trong VAHS. Trong quá trình tố tụng họ có đơn yêu cầu “tách” phần dân sự trong VAHS để giải quyết bằng vụ án dân sự riêng. Đây có thể được xem là trường hợp đương sự đã rút yêu cầu giải quyết vấn đề dân sự trong VAHS cùng với việc giải quyết VAHS, điều đó đồng nghĩa với việc cơ quan tiến hành tố tụng cần phải ra quyết định đình chỉ giải quyết yêu cầu dân sự trong VAHS. Khi đó, sau khi bản án hình sự có hiệu lực, đương sự có quyền khởi kiện đến Tòa án nhân dân có thẩm quyền theo pháp luật tố tụng dân sự để yêu cầu người phạm tội hoặc chủ thể có trách nhiệm bồi thường thực hiện nghĩa vụ bồi thường. Quy định tách phần dân sự trong VAHS để giải quyết bằng một vụ án khác như hiện nay sẽ dẫn đến khó xác định thẩm quyền giải quyết của Tòa án, Tòa án đang giải quyết VAHS sẽ tiếp tục giải quyết hay Tòa án có thẩm theo quy định của pháp luật dân sự sẽ có thẩm quyền giải quyết phần dân sự trong VAHS.

Thứ hai, trước đó người bị hại, chủ thể bị thiệt hại do tội phạm gây ra có đơn yêu cầu giải quyết vấn đề dân sự trong VAHS. Trong trường hợp này, như đã phân tích ở trên, phần dân sự trong VAHS sẽ không được xem xét giải quyết. Do đó, việc yêu cầu người bị hại hoặc chủ thể bị thiệt hại do tội phạm gây ra phải yêu cầu tách phần dân sự trong VAHS để giải quyết riêng bằng vụ án dân sự khác là không phù hợp. Điều đó cũng cho thấy sự mâu thuẫn trong quy định về điều kiện tách phần dân sự trong VAHS tại Công văn số 121/2003, cụ thể là điều kiện (1) và điều kiện (3).

Mặt khác, bản chất việc giải quyết vấn đề dân sự trong VAHS là giải quyết các quan hệ dân sự nên nguyên tắc tự do tự nguyện, nguyên tắc tự định đoạt, nguyên tắc hòa giải phải được ưu tiên áp dụng nhưng trong pháp luật tố tụng dân sự hiện hành các nguyên tắc này hoàn toàn không được đề cập. Những hạn chế này có thể lý giải do BLTTHS năm 2015 mới có quy định về nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sự trong VAHS mà chưa xây dựng một chế định riêng để cụ thể hóa nguyên tắc này.   

2.2. Khuyến nghị việc hoàn thiện pháp luật Việt Nam

Thứ nhất, cần tiếp tục quy định nguyên tắc vấn đề dân sự trong VAHS được giải quyết đồng thời cùng với việc giải quyết VAHS. Bên cạnh đó, cần bổ sung quy định theo hướng vấn đề dân sự trong VAHS sẽ chỉ được giải quyết đồng thời với việc giải quyết VAHS khi người bị thiệt hại do tội phạm gây ra có yêu cầu. Đồng thời, bỏ quy định về tách phần dân sự trong VAHS để giải quyết bằng vụ án dân sự theo thủ tục tố tụng dân sự thông thường, thay vào đó, quy định cho các chủ thể bị thiệt hại do tội phạm gây ra được quyền khởi kiện vụ án dân sự theo thủ tục tố tụng dân sự sau khi bản án hình sự có hiệu lực. Theo đó, tác giả kiến nghị sửa đổi, bổ sung Điều 30 BLTTHS năm 2015 theo hướng:

“1. Việc giải quyết vấn đề dân sự trong VAHS được tiến hành cùng với việc giải quyết VAHS khi có yêu cầu của chủ thể có quyền khởi kiện theo quy định trong Bộ luật này.

2. Việc không yêu cầu giải quyết phần dân sự trong VAHS trong thời hạn do Bộ luật này quy định không làm mất đi quyền khởi kiện vụ án dân sự đối với phần dân sự trong VAHS theo pháp luật tố tụng dân sự sau khi bản án hình sự có hiệu lực”.

Thứ hai, trên cơ sở tiếp thu kinh nghiệm của pháp luật tố tụng hình sự Cộng hòa Pháp, Cộng hòa liên bang Đức và pháp luật tố tụng hình sự Cộng hòa nhân dân Trung Hoa, cần bổ sung thêm một chương trong BLTTHS năm 2015, quy định về thủ tục giải quyết vấn đề dân sự trong VAHS. Theo đó, nội dung của chương này sẽ quy định các nội dung có liên quan đến việc giải quyết vấn đề dân sự trong VAHS. Cụ thể:

Một là, quy định về quyền khởi kiện yêu cầu giải quyết vấn đề dân sự trong VAHS. Theo đó, cần quy định về quyền khởi kiện của các chủ thể bị thiệt hại về vật chất hoặc tinh thần do hành vi phạm tội của bị can/bị cáo gây ra. Trường hợp người bị thiệt hại là cá nhân mà đã chết hoặc mất năng lực hành vi dân sự hoặc có khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi hoặc người thiệt hại là tổ chức thì người đại diện hợp pháp của người đó có quyền khởi kiện. Trường hợp thiệt hại liên quan đến tài sản nhà nước hoặc người bị thiệt hại là chủ thể thuộc nhóm yếu thế mà không có người khởi kiện thì Viện kiểm sát nhân dân có quyền khởi kiện vụ án dân sự yêu cầu giải quyết phần dân sự trong VAHS. 

Hai là, quy định về phạm vi khởi kiện. Do việc yêu cầu giải quyết vấn đề dân sự trong VAHS là nhằm phục hồi những thiệt hại về vật chất và/hoặc tinh thần do hành vi phạm tội gây ra. Vì vậy, phạm vi khởi kiện chỉ là những thiệt hại về vật chất và/hoặc tinh thần được xác định là hậu quả gây ra bởi hành vi phạm tội.

Ba là, quy định về hình thức và thời hạn khởi kiện yêu cầu giải quyết vấn đề dân sự trong VAHS. Do việc giải quyết vấn đề dân sự trong VAHS cùng với việc giải quyết VAHS có điểm đặc thù so với việc khởi kiện vụ án dân sự thông thường, khi mà việc khởi kiện diễn ra cùng với việc yêu cầu khởi tố VAHS hoặc khi VAHS đã được khởi tố nên việc quy định về hình thức và thời hạn khởi kiện cũng có điểm đặc thù riêng.

Do đó, về hình thức của đơn khởi kiện có thể bằng văn bản hoặc bằng lời nói. Nếu việc khởi kiện được thực hiện bằng lời nói thì cơ quan tiến hành tố tụng cần phải ghi vào biên bản và được thể hiện trong hồ sơ vụ án.

Về thời hạn khởi kiện, việc khởi kiện yêu cầu giải quyết phần dân sự trong VAHS có thể được thực hiện trước khi khởi tố VAHS thông qua tố giác, tin báo về tội phạm kèm theo đơn yêu cầu giải quyết vấn đề dân sự hoặc được khởi kiện sau khi VAHS đã được khởi tố đến trước khi bản án hình sự sơ thẩm được tuyên.

Bốn là, quy định về thủ tục nhằm tạo điều kiện cho nguyên đơn dân sự và bị đơn dân sự được thỏa thuận với nhau về việc giải quyết vấn đề dân sự trong VAHS. Theo đó, trong quá trình tố tụng, cơ quan tiến hành tố tụng cần tạo điều kiện để nguyên đơn dân sự và bị đơn dân sự được thỏa thuận với nhau về việc giải quyết phần dân sự trong VAHS, nếu việc thỏa thuận đó không ảnh hưởng đến việc xác định trách nhiệm hình sự; lập biên bản ghi nhận việc thỏa thuận đó nếu thỏa thuận đó là tự nguyện, không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội. Trong giai đoạn xét xử, Tòa án cần tiến hành hòa giải để nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự thỏa thuận được với nhau về việc giải quyết phần dân sự trong VAHS và lập biên bản hòa giải thành hoặc ghi nhận vào bản án hình sự nếu các đương sự thỏa thuận được với nhau về việc giải quyết phần dân sự trong VAHS và thỏa thuận đó là tự nguyện, không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.

Năm là, quy định nhằm đảm bảo việc thi hành phần dân sự trong VAHS. Mục đích của việc giải quyết đồng thời phần dân sự trong vụ án hình sự cùng việc giải quyết VAHS nhằm giải quyết triệt để, khách quan những quan hệ dân sự phát sinh do việc thực hiện tội phạm, khắc phục hậu quả do hành vi phạm tội gây ra. Tuy nhiên, do pháp luật hình sự hiện hành không có cơ chế nên nhiều trường hợp việc giải quyết phần dân sự trong VAHS với ý nghĩa nhằm khắc phục hậu quả do hành vi phạm tội gây ra chưa đạt hiệu quả cao. Do đó, cần phải quy định trong quá trình tố tụng, Tòa án có thể áp dụng một số biện pháp khẩn cấp tạm thời nhằm bảo toàn nguyên trạng tài sản của bị đơn dân sự hoặc nhằm giải quyết sự bức bách của bị đơn dân sự. Theo đó, tác giả cho rằng, khi xây dựng quy định về nội dung này cần theo hướng: Trong quá trình tố tụng, Tòa án có thể áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời buộc bị đơn thực hiện trước một phần nghĩa vụ bồi thường thiệt hại do tính mạng, sức khỏe bị xâm phạm; kê biên tài sản, cấm chuyển dịch quyền về tài sản, cấm thay đổi hiện trạng tài sản, phong tỏa tài sản của bị đơn. Nguyên đơn dân sự hoặc Viện kiểm sát nhân dân có thể yêu cầu Tòa án nhân dân áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời. Việc Tòa án nhân dân áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời phải tuân theo các quy định có liên quan của pháp luật tố tụng dân sự.

Sáu là, quy định nhằm giải quyết các vấn đề phát sinh trong quá trình tiến hành tố tụng, cụ thể:

(1) Trong quá trình tiến hành tố tụng, nếu nguyên đơn dân sự rút yêu cầu khởi kiện, hoặc mặc dù đã được cơ quan tiến hành tố tụng triệu tập hợp lệ nhưng cố tình vắng mặt mà không có lý do chính đáng thì được xem là từ bỏ yêu cầu khởi kiện phần dân sự trong VAHS để giải quyết cùng với VAHS. Do đó, cơ quan tiến hành tố tụng cần ra quyết định đình chỉ giải quyết phần dân sự trong VAHS thay vì quy định tách phần dân sự trong VAHS như hiện nay. Bởi vì, khi đình chỉ giải quyết phần dân sự trong VAHS thì đương sự vẫn có quyền khởi kiện để giải quyết trong một vụ án dân sự riêng sau khi bản án hình sự có hiệu lực pháp luật.

(2) Trong quá trình tố tụng, mặc dù chủ thể bị thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra có đơn khởi kiện yêu cầu giải quyết phần dân sự trong VAHS cùng với việc giải quyết VAHS, nhưng vì các nguyên nhân khách quan khác nhau như cần chờ kết quả giám định để xác định thiệt hại, người bị hại vẫn trong quá trình điều trị chưa kết thúc..., để tránh kéo dài thời gian xét xử VAHS thì Tòa án có thể ra quyết định tạm đình chỉ giải quyết phần dân sự trong VAHS. Sau khi xét xử VAHS, phần dân sự trong VAHS đó sẽ được Tòa án đã xét xử VAHS tiếp tục giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự.

Thứ ba, có thể tham khảo kinh nghiệm của Tòa án nhân tối cao Trung Quốc để ban hành nghị quyết hướng dẫn về việc quyết định hình phạt đối với các tội phạm theo hướng việc bồi thường dân sự không chỉ là một tình tiết giảm nhẹ, mà là một yếu tố quan trọng để quyết định hình phạt, thậm chí là điều kiện tiên quyết để được hưởng án treo, nếu đáp ứng các điều kiện khác.

Theo Tạp chí Kiểm sát in số 21/2025