Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về nhà ở xã hội

Trong bối cảnh nhu cầu về nhà ở của người thu nhập thấp, công nhân lao động và các nhóm đối tượng chính sách ngày càng gia tăng, việc hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả tổ chức thi hành pháp luật về NOXH trở thành yêu cầu cấp thiết, có ý nghĩa chiến lược đối với quá trình phát triển đất nước.

Điều đó đã được khẳng định tại Chỉ thị số 34-CT/TW ngày 24/5/2024 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phát triển nhà ở xã hội trong tình hình mới. Chỉ thị nêu rõ, cả nước đã hoàn thành xây dựng khoảng 195.000 căn NOXH và có khoảng 374.000 căn đã được chấp thuận chủ trương đầu tư, khởi công hoặc cấp phép xây dựng. Đây là kết quả quan trọng, thể hiện quyết tâm của Đảng, Nhà nước trong việc thực hiện chính sách nhà ở vì mục tiêu an sinh xã hội, đồng thời tạo nền tảng để hiện thực hóa Đề án đầu tư xây dựng ít nhất 1 triệu căn hộ NOXH giai đoạn 2021-2030.

Quá trình hoàn thiện chính sách, pháp luật về nhà ở xã hội

Nhìn lại quá trình phát triển của chính sách NOXH tại Việt Nam có thể thấy rõ sự chuyển biến mạnh mẽ cả về tư duy quản lý và phương thức điều hành.

Lịch sử phát triển NOXH có thể chia thành 04 giai đoạn: (1) Giai đoạn trước năm 1986 là cơ chế bao cấp, Nhà nước trực tiếp phân phối nhà ở; (2) Giai đoạn từ năm 1986 đến năm 2005 đánh dấu quá trình thương mại hóa thị trường bất động sản và hình thành cơ chế phát triển nhà ở theo định hướng thị trường; (3) Giai đoạn 2006 - 2020 là thời kỳ từng bước xây dựng khung pháp lý cho NOXH, với dấu ấn nổi bật là gói tín dụng ưu đãi 30.000 tỷ đồng hỗ trợ người dân và doanh nghiệp; (4) Từ năm 2021 đến nay, chính sách phát triển NOXH bước sang giai đoạn mới với mục tiêu chiến lược xây dựng ít nhất 1 triệu căn hộ theo Đề án của Thủ tướng Chính phủ.

Đặc biệt, Luật Nhà ở năm 2023 cùng các văn bản hướng dẫn thi hành như Nghị định số 100/2024/NĐ-CP, Nghị định số 261/2025/NĐ-CP và Nghị định số 192/2025/NĐ-CP đã tạo bước chuyển căn bản trong tư duy quản lý nhà nước. Nếu trước đây chính sách NOXH chủ yếu dựa trên cơ chế hỗ trợ trực tiếp thì hiện nay đã chuyển mạnh sang tư duy "Nhà nước kiến tạo", lấy hoàn thiện thể chế, tạo môi trường đầu tư thông thoáng và huy động các nguồn lực xã hội làm động lực phát triển.

Khung pháp lý mới đã mở rộng cơ hội tiếp cận NOXH thông qua việc nới lỏng một số điều kiện thụ hưởng, như bãi bỏ điều kiện cư trú, điều chỉnh tiêu chí về thu nhập, đồng thời đổi mới cơ chế lựa chọn chủ đầu tư bằng hình thức đấu thầu công khai, minh bạch theo hệ thống tiêu chí chấm điểm. Cách tiếp cận này vừa bảo đảm lựa chọn được doanh nghiệp có năng lực, vừa khuyến khích các chủ đầu tư đề xuất mức giá bán, giá thuê và giá thuê mua phù hợp, góp phần nâng cao khả năng tiếp cận nhà ở của người dân.

Thời gian qua, nhiều dự án NOXH đã được hoàn thành và đưa vào sử dụng, góp phần giải quyết nhu cầu nhà ở cho hàng chục nghìn hộ gia đình có thu nhập thấp.

Có thể kể đến các dự án như Thủ Thiêm Green House (Thành phố Hồ Chí Minh), Dream Home Riverside, khu NOXH Bình Trưng Đông, dự án 35 Hồ Học Lãm, khu NOXH Kim Chung (Đông Anh, Hà Nội), Bamboo Garden (Quốc Oai), Ecohome 3 (Bắc Từ Liêm), khu NOXH Sonadezi Hữu Phước (Đồng Nai), chung cư NOXH HQC Phú Tài (Bình Thuận)... Đây đều là những dự án góp phần cải thiện điều kiện sống của người thu nhập thấp, tạo điều kiện để người lao động an cư, ổn định cuộc sống, yên tâm sản xuất, qua đó đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Việc triển khai các dự án NOXH không chỉ giải quyết nhu cầu về chỗ ở mà còn góp phần điều tiết thị trường bất động sản, thúc đẩy phát triển đô thị theo hướng hài hòa, bền vững, đồng thời khẳng định vai trò điều tiết của Nhà nước trong thực hiện chính sách an sinh xã hội.

Khu nhà ở xã hội giai đoạn 2 Đặng Xá, thành phố Hà Nội.

Những khó khăn, vướng mắc cần tiếp tục tháo gỡ

Mặc dù đạt được nhiều kết quả quan trọng, song công tác phát triển NOXH vẫn còn không ít khó khăn, hạn chế.

Chỉ thị số 34-CT/TW ngày 24/5/2024 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phát triển nhà ở xã hội trong tình hình mới đã chỉ rõ nhiều tồn tại như: Nguồn cung NOXH chưa đáp ứng nhu cầu thực tế; giá bán, giá thuê còn cao so với khả năng tài chính của đối tượng thụ hưởng; công tác quản lý nhà nước về NOXH còn những bất cập; quỹ đất dành cho phát triển NOXH tại khu vực đô thị còn hạn chế; nguồn vốn tín dụng ưu đãi chưa đáp ứng yêu cầu; việc huy động nguồn lực xã hội còn chưa tương xứng; nhiều khu vực vẫn còn tình trạng nhà tạm, nhà dột nát, nhất là tại vùng sâu, vùng xa và địa bàn thường xuyên chịu ảnh hưởng của thiên tai, biến đổi khí hậu.

Bên cạnh đó, thực tiễn triển khai còn cho thấy nhiều dự án chậm tiến độ do vướng mắc về thủ tục đầu tư, giải phóng mặt bằng hoặc thiếu nguồn vốn. Một số dự án kéo dài nhiều năm chưa hoàn thành, gây lãng phí nguồn lực đất đai và ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân. Công tác kiểm tra, giám sát việc quản lý, sử dụng NOXH ở một số nơi còn chưa chặt chẽ, vẫn xảy ra tình trạng chuyển nhượng, mua bán không đúng quy định hoặc lợi dụng chính sách để trục lợi.

Những hạn chế trên cho thấy khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn tổ chức thực hiện vẫn còn khá lớn, đòi hỏi phải tiếp tục hoàn thiện cơ chế và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật.

Một số giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về nhà ở xã hội

Để hiện thực hóa mục tiêu phát triển NOXH bền vững và hoàn thành các chỉ tiêu được Chính phủ giao, cần tập trung triển khai đồng bộ một số giải pháp trọng tâm sau:

Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện và cụ thể hóa các chính sách của Luật Nhà ở năm 2023 và Nghị quyết số 201/2025/QH15 của Quốc hội. Trong đó, cần sớm ban hành đầy đủ các văn bản hướng dẫn, xây dựng khung giá thuê, thuê mua phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội từng địa phương; thực hiện hiệu quả các chính sách ưu đãi về miễn tiền sử dụng đất, ưu đãi thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp, đồng thời tạo điều kiện để chủ đầu tư tiếp cận các nguồn tín dụng ưu đãi dài hạn, nhất là đối với các dự án phát triển nhà ở cho thuê.

Thứ hai, nâng cao trách nhiệm của chính quyền địa phương trong công tác quy hoạch và chuẩn bị đầu tư. UBND cấp tỉnh cần ưu tiên bố trí quỹ đất phát triển NOXH ngay từ quá trình lập quy hoạch tỉnh, quy hoạch đô thị và chương trình phát triển nhà ở. Đồng thời, chỉ đạo các địa phương đẩy nhanh công tác giải phóng mặt bằng, đầu tư đồng bộ hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội ngoài hàng rào dự án, tạo điều kiện thuận lợi để các dự án được triển khai đúng tiến độ và sớm đưa vào khai thác.

Thứ ba, tiếp tục cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực đầu tư xây dựng NOXH. Các cơ quan chuyên môn, đặc biệt là Sở Xây dựng và Sở Tài chính, cần chủ động rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục về quy hoạch, chấp thuận chủ trương đầu tư, giao đất, cho thuê đất, thẩm định dự án và các thủ tục có liên quan. Việc đơn giản hóa quy trình, rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ sẽ góp phần giảm chi phí đầu tư, nâng cao sức hấp dẫn của các dự án NOXH.

Thứ tư, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý và thực hiện chính sách NOXH. Cần xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất về đối tượng được hưởng chính sách, ứng dụng công nghệ thông tin trong tiếp nhận, xét duyệt và quản lý hồ sơ nhằm bảo đảm công khai, minh bạch. Đồng thời, nghiên cứu mở rộng chính sách đối với một số nhóm đối tượng phát sinh trong quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy, nhất là cán bộ, công chức, viên chức phải thay đổi nơi làm việc do thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Song song với đó là tăng cường kiểm soát điều kiện thụ hưởng để ngăn chặn hiệu quả tình trạng đầu cơ, trục lợi chính sách và các giao dịch trái quy định.

Thứ năm, tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm các vi phạm trong quá trình triển khai dự án. Các cơ quan quản lý nhà nước cần thường xuyên theo dõi, đánh giá tiến độ thực hiện cam kết của chủ đầu tư; kiên quyết xử lý hoặc thu hồi đối với các dự án chậm triển khai, sử dụng đất không hiệu quả hoặc cố tình kéo dài tiến độ, gây lãng phí nguồn lực xã hội.

Có thể khẳng định, phát triển NOXH không chỉ là nhiệm vụ kinh tế mà còn là chính sách an sinh xã hội có ý nghĩa nhân văn sâu sắc, phản ánh trách nhiệm của Nhà nước đối với người dân và là thước đo quan trọng của sự phát triển bền vững.

Trong bối cảnh nhu cầu nhà ở tiếp tục gia tăng, việc tháo gỡ đồng bộ các điểm nghẽn về thể chế, quy hoạch, quỹ đất, nguồn vốn, thủ tục hành chính và nâng cao hiệu lực tổ chức thi hành pháp luật sẽ là yếu tố quyết định để hiện thực hóa mục tiêu phát triển NOXH. Đồng thời, đây cũng là cơ sở quan trọng để bảo đảm quyền có chỗ ở của người dân, nâng cao chất lượng cuộc sống, ổn định nguồn nhân lực và tạo động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới.

Phạm Văn Nam, UVBTV Tỉnh uỷ Lâm Đồng,

Bí thư Đảng uỷ, Chủ tịch HĐND Phường Mũi Né