Vướng mắc trong việc áp dụng biện pháp cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính khấu trừ một phần lương hoặc thu nhập
Ngày đăng : 15:42, 13/04/2026
Cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính là một trong những phương thức bảo đảm thực hiện quyền lực nhà nước nhằm bảo vệ lợi ích của Nhà nước cũng như quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Để thi hành quyết định xử phạt, cơ quan nhà nước có thẩm quyền được áp dụng nhiều biện pháp cưỡng chế, trong đó có biện pháp khấu trừ một phần lương hoặc thu nhập. Bài viết phân tích một số hạn chế trong quy định pháp luật cũng như thực tiễn áp dụng biện pháp cưỡng chế này.
1. Về biện pháp cưỡng chế khấu trừ một phần lương hoặc thu nhập
Luật xử lý vi phạm hành chính năm 2012, sửa đổi, bổ sung các năm 2020, 2025 (Luật xử lý VPHC năm 2012) quy định cá nhân, tổ chức bị xử phạt vi phạm hành chính phải chấp hành quyết định xử phạt trong thời hạn 10 ngày, kể từ ngày nhận quyết định xử phạt vi phạm hành chính. Trường hợp quyết định xử phạt vi phạm hành chính có ghi thời hạn thi hành nhiều hơn 10 ngày thì thực hiện theo thời hạn đó[1].
Luật xử lý VPHC năm 2012 quy định các biện pháp cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính gồm: (i) Khấu trừ một phần lương hoặc thu nhập; (ii) Khấu trừ tiền từ tài khoản của cá nhân, tổ chức vi phạm; (iii) Kê biên tài sản có giá trị tương ứng với số tiền phạt để bán đấu giá; (iv) Thu tiền, tài sản khác của đối tượng bị cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính do cá nhân, tổ chức khác đang giữ trong trường hợp cá nhân, tổ chức sau khi vi phạm cố tình tẩu tán tài sản; (v) Buộc thực hiện biện pháp khắc phục hậu quả[2].
Biện pháp khấu trừ một phần lương hoặc thu nhập có những đặc trưng sau:
Một là, về đối tượng áp dụng, biện pháp khấu trừ một phần lương hoặc thu nhập chỉ được áp dụng để cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính đối với cá nhân, không áp dụng đối với tổ chức. Theo Điều 8 Nghị định số 166/2013/NĐ-CP ngày 12/11/2013 của Chính phủ quy định về cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính (Nghị định số 166/2013), hai nhóm đối tượng bị áp dụng biện pháp cưỡng chế khấu trừ một phần lương hoặc thu nhập gồm: (i) Cá nhân bị cưỡng chế là cán bộ, công chức hoặc cá nhân đang làm việc được hưởng tiền lương hoặc thu nhập tại một cơ quan, đơn vị, tổ chức hoặc (ii) Cá nhân bị cưỡng chế đang được hưởng bảo hiểm xã hội.
Hai là, về thứ tự áp dụng các biện pháp cưỡng chế để thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính, khoản 3 Điều 3 Nghị định số 166/2013 quy định người có thẩm quyền ra quyết định cưỡng chế quyết định áp dụng các biện pháp cưỡng chế theo thứ tự quy định tại khoản 2 Điều 86 Luật xử lý VPHC năm 2012 chỉ áp dụng các biện pháp tiếp theo khi không thể áp dụng các biện pháp cưỡng chế trước đó hoặc đã áp dụng nhưng chưa thu đủ số tiền bị cưỡng chế theo quyết định cưỡng chế. Do đó, biện pháp khấu trừ một phần lương hoặc thu nhập là biện pháp cưỡng chế được áp dụng đầu tiên trong số các biện pháp cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính đối với cá nhân vi phạm vì biện pháp cưỡng chế này tác động vào tài sản là tiền (lương, thu nhập) và xét về tính khả thi thì khả năng triển khai thực hiện biện pháp này là thuận lợi nhất trong số các biện pháp cưỡng chế. Đây là biện pháp cưỡng chế được ưu tiên sử dụng vì áp dụng biện pháp này vừa ít tốn kém vừa không gây ra những “xung đột” trực tiếp giữa Nhà nước và người vi phạm[3].
Ba là, biện pháp khấu trừ một phần lương hoặc thu nhập được áp dụng nhằm mục đích bảo đảm cho các quyết định xử phạt vi phạm hành chính được thi hành một cách hiệu quả trên thực tế, đặc biệt là quyết định xử phạt tiền. Khi quyết định xử phạt vi phạm hành chính được thi hành trong thực tiễn sẽ tạo ra sự công bằng trong việc áp dụng các biện pháp xử lý hành chính. Bên cạnh đó, việc áp dụng biện pháp khấu trừ một phần lương hoặc thu nhập để cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính còn là tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động quản lý nhà nước của các cơ quan nhà nước, nâng cao trách nhiệm của các chủ thể quản lý trong việc thực hiện thẩm quyền do pháp luật quy định, góp phần tăng cường ý thức chấp hành pháp luật của người dân.
Tuy nhiên, để bảo đảm nhu cầu sinh hoạt và phục vụ chi tiêu cho cuộc sống của cá nhân và gia đình của người bị cưỡng chế, pháp luật quy định việc khấu trừ một phần lương hoặc một phần thu nhập có thể tiến hành nhiều lần và mỗi lần khấu trừ theo tỉ lệ chứ không khấu trừ toàn bộ lương hoặc thu nhập mà cá nhân bị cưỡng chế có được. Đối với tiền lương, bảo hiểm xã hội được hưởng, tỉ lệ khấu trừ mỗi lần không quá 30% tổng số tiền lương, bảo hiểm xã hội được hưởng; đối với những khoản thu nhập khác, tỉ lệ khấu trừ mỗi lần không quá 50% tổng số thu nhập[4].
2. Một số vướng mắc, bất cập
Thứ nhất, việc áp dụng biện pháp khấu trừ một phần lương hoặc thu nhập gặp khó khăn do các quy định pháp luật có liên quan.
Theo Điều 5 Pháp lệnh ưu đãi người có công với cách mạng năm 2020, người có công với cách mạng và thân nhân của người có công với cách mạng được hưởng chế độ ưu đãi, chủ yếu gồm trợ cấp hằng tháng, phụ cấp hằng tháng, trợ cấp một lần và các chế độ ưu đãi khác. Về nguyên tắc, các khoản trợ cấp, phụ cấp này được xem là thu nhập hợp pháp của cá nhân và thân nhân người có công với cách mạng. Nếu các đối tượng này vi phạm hành chính, bị xử phạt mà không tự nguyện thực hiện việc nộp phạt thì theo tinh thần của Nghị định số 166/2013, người có thẩm quyền vẫn có thể áp dụng biện pháp khấu trừ một phần thu nhập đối với các khoản trợ cấp, phụ cấp mà họ được hưởng để cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, dù người có thẩm quyền áp dụng biện pháp khấu trừ một phần thu nhập thì cơ quan, tổ chức quản lý thu nhập này (thường là Ủy ban nhân dân cấp xã) cũng không thực hiện khấu trừ vì sợ ảnh hưởng đến chính sách riêng đối với người có công với cách mạng[5].
Đối với cá nhân đang được hưởng bảo hiểm xã hội, khi bị xử phạt tiền nhưng không tự nguyện chấp hành quyết định xử phạt thì người có thẩm quyền có thể tiến hành xác minh thu nhập được hưởng từ bảo hiểm xã hội để áp dụng biện pháp khấu trừ một phần thu nhập. Tuy nhiên, việc áp dụng biện pháp cưỡng chế này cũng gặp nhiều vướng mắc bởi quy định của các văn bản luật liên quan chưa thống nhất. Khoản 1 Điều 12 Nghị định số 166/2013 quy định: “Cơ quan, đơn vị, tổ chức, người sử dụng lao động đang quản lý tiền lương hoặc thu nhập của cá nhân bị áp dụng biện pháp khấu trừ một phần lương hoặc một phần thu nhập có trách nhiệm chấp hành nghiêm chỉnh quyết định cưỡng chế của cơ quan có thẩm quyền”; khoản 5 Điều 23 Luật bảo hiểm xã hội năm 2014 và khoản 5 Điều 18 Luật bảo hiểm xã hội năm 2024 lại quy định cơ quan bảo hiểm xã hội có trách nhiệm “tổ chức trả lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp đầy đủ, thuận tiện và đúng thời hạn”. Sự thiếu đồng bộ giữa các quy định này dẫn đến khó khăn khi áp dụng biện pháp khấu trừ một phần thu nhập trong thực tế do cơ quan bảo hiểm xã hội không đồng ý với việc thực hiện quyết định áp dụng biện pháp khấu trừ một phần thu nhập của người bị xử phạt vi phạm hành chính từ trợ cấp bảo hiểm xã hội vì muốn đảm bảo việc thực hiện đúng quy định nêu trên của Luật bảo hiểm xã hội.
Thứ hai, về thủ tục khấu trừ một phần lương hoặc thu nhập.
Khoản 2 Điều 12 Nghị định số 166/2013 quy định: “Đến kỳ lĩnh tiền lương hoặc thu nhập gần nhất, cơ quan, đơn vị, tổ chức, người sử dụng lao động đang quản lý tiền lương hoặc thu nhập của cá nhân bị cưỡng chế có trách nhiệm khấu trừ một phần lương hoặc thu nhập của cá nhân bị cưỡng chế và chuyển số tiền đã khấu trừ đến tài khoản tại Kho bạc Nhà nước theo nội dung ghi trong quyết định cưỡng chế, đồng thời thông báo cho cơ quan có thẩm quyền ra quyết định cưỡng chế biết”. Theo quy định này, việc khấu trừ một phần tiền lương hoặc thu nhập của cá nhân bị cưỡng chế chỉ có thể thực hiện trong trường hợp cơ quan, đơn vị, tổ chức, người sử dụng lao động thanh toán tiền lương hoặc thu nhập cho cá nhân bị cưỡng chế bằng hình thức “trả qua tài khoản cá nhân”. Khi thực hiện thanh toán lương hoặc thu nhập bằng hình thức này thì cơ quan, đơn vị, tổ chức, người sử dụng lao động mới có thể “chuyển số tiền đã khấu trừ đến tài khoản tại Kho bạc Nhà nước theo nội dung ghi trong quyết định cưỡng chế”. Tuy nhiên, khoản 2 Điều 96 Bộ luật lao động năm 2019 quy định lương của người lao động có thể được trả bằng tiền mặt hoặc trả qua tài khoản cá nhân của người lao động được mở tại ngân hàng. Thực tế cũng cho thấy việc trả lương hoặc thu nhập cho cá nhân không phải lúc nào cũng được thực hiện bằng hình thức trả qua tài khoản cá nhân mà còn có thể trả bằng tiền mặt.
Vậy trong trường hợp này, cơ quan, đơn vị, tổ chức, người sử dụng lao động sẽ thực hiện khấu trừ một phần tiền lương hoặc thu nhập của cá nhân bị cưỡng chế như thế nào? Đối với cơ quan, đơn vị, tổ chức, người sử dụng lao động không sử dụng tài khoản ngân hàng thì sẽ không thể thực hiện việc chuyển khoản số tiền khấu trừ mà phải thực hiện bằng cách nộp trực tiếp tại Kho bạc Nhà nước hoặc nộp tại ngân hàng thương mại nơi Kho bạc Nhà nước mở tài khoản. Hiện chưa có quy định về thủ tục này nên người có thẩm quyền cưỡng chế cũng không thể ban hành quyết định cưỡng chế khấu trừ một phần lương hoặc thu nhập trong trường hợp tiền lương hoặc thu nhập được trả bằng tiền mặt.
Bên cạnh đó, quy định về thủ tục khấu trừ một phần tiền lương hoặc thu nhập nêu trên cũng chưa bao quát hết các trường hợp được quy định trong Bộ luật lao động nên việc áp dụng biện pháp cưỡng chế này không bảo đảm tính khả thi trong một số trường hợp. Khoản 1 Điều 96 Bộ luật lao động năm 2019 quy định: “Người sử dụng lao động và người lao động thỏa thuận về hình thức trả lương theo thời gian, sản phẩm hoặc khoán”. Tiền lương theo thời gian được trả cho người lao động hưởng lương theo thời gian, căn cứ vào thời gian làm việc theo tháng, tuần, ngày, giờ theo thỏa thuận trong hợp đồng lao động. Tiền lương theo thời gian có thể trả theo bốn hình thức: (i) Tiền lương tháng được trả cho một tháng làm việc; (ii) Tiền lương tuần được trả cho một tuần làm việc; (iii) Tiền lương ngày được trả cho một ngày làm việc; (iv) Tiền lương giờ được trả cho một giờ làm việc.
Thủ tục áp dụng biện pháp cưỡng chế khấu trừ một phần lương hiện nay không nêu rõ việc khấu trừ áp dụng với hình thức trả lương nào, nhưng có thể hiểu, chỉ cần cá nhân bị cưỡng chế có lương thì mọi trường hợp đều có thể khấu trừ để cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính. Nghĩa là, dù người sử dụng lao động trả lương cho người lao động theo thời gian, theo sản phẩm hay lương khoán thì đều phải tiến hành khấu trừ một phần lương. Tuy nhiên, xét về tính khả thi thì không thể áp dụng biện pháp khấu trừ lương theo tất cả các hình thức trả lương nêu trên. Đối với hình thức trả lương theo thời gian, có thể thấy, nếu áp dụng hình thức “tiền lương tháng” thì việc áp dụng biện pháp khấu trừ một phần tiền lương tương đối thuận lợi và dễ dàng vì cứ đến kỳ trả lương tháng, người sử dụng lao động sẽ khấu trừ một phần tiền lương để thực hiện quyết định cưỡng chế. Tuy nhiên, đối với các hình thức trả lương theo thời gian còn lại như “tiền lương tuần”, “tiền lương ngày”, “tiền lương giờ” thì việc áp dụng biện pháp khấu trừ một phần tiền lương không hề đơn giản vì người có thẩm quyền không thể buộc người sử dụng lao động khấu trừ theo từng lần trả lương như vậy, điều này là bất khả thi trong thực tiễn.
3. Một số kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật về biện pháp cưỡng chế khấu trừ một phần lương hoặc thu nhập
Thứ nhất, quy định thống nhất về biện pháp khấu trừ một phần lương hoặc thu nhập.
Thực tế áp dụng biện pháp khấu trừ một phần tiền lương hoặc thu nhập phát sinh vướng mắc do sự thiếu thống nhất trong quy định pháp luật giữa biện pháp cưỡng chế khấu trừ một phần tiền lương hoặc thu nhập với chính sách ưu đãi người có công với cách mạng và bảo vệ quyền lợi của đối tượng được hưởng bảo hiểm xã hội. Khi bị xử phạt vi phạm hành chính, mọi cá nhân (không có ngoại lệ) đều phải có nghĩa vụ thi hành quyết định xử phạt, trong trường hợp cá nhân không tự nguyện thực hiện việc nộp phạt nhưng có tiền lương hoặc thu nhập thì vẫn phải tiến hành áp dụng các biện pháp khấu trừ một phần lương hoặc thu nhập để cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt. Quy định này nhằm bảo đảm sự công bằng giữa các cá nhân trong việc thực hiện nghĩa vụ thi hành quyết định xử phạt. Vì thế, pháp luật về chính sách ưu đãi đối với người có công với cách mạng cũng như chi trả chế độ bảo hiểm xã hội cần quy định rõ trường hợp cá nhân có thu nhập từ hưởng các chế độ này nhưng bị người có thẩm quyền áp dụng biện pháp cưỡng chế khấu trừ một phần thu nhập thì các tổ chức chi trả các khoản phụ cấp, chế độ phải thực hiện khấu trừ một phần thu nhập theo nội dung của quyết định cưỡng chế.
Thứ hai, hoàn thiện quy định về thủ tục áp dụng biện pháp khấu trừ một phần lương hoặc thu nhập.
Nghị định số 166/2013 chưa có quy định về thủ tục khấu trừ một phần tiền lương hoặc thu nhập trong trường hợp cơ quan, đơn vị, tổ chức, người sử dụng lao động đang quản lý tiền lương hoặc thu nhập của cá nhân bị cưỡng chế trả lương bằng tiền mặt và không sử dụng tài khoản ngân hàng. Do vậy, cần bổ sung quy định về thủ tục khấu trừ một phần tiền lương hoặc thu nhập trong trường hợp này để cơ quan, đơn vị, tổ chức, người sử dụng lao động thực hiện đúng quy định. Cụ thể, sửa đổi, bổ sung khoản 2 Điều 12 Nghị định số 166/2013 như sau: “Đến kỳ lĩnh tiền lương hoặc thu nhập gần nhất, cơ quan, đơn vị, tổ chức, người sử dụng lao động đang quản lý tiền lương hoặc thu nhập của cá nhân bị cưỡng chế có trách nhiệm khấu trừ một phần lương hoặc thu nhập của cá nhân bị cưỡng chế để nộp trực tiếp tại Kho bạc Nhà nước hoặc nộp, chuyển số tiền đã khấu trừ đến tài khoản tại Kho bạc Nhà nước theo nội dung ghi trong quyết định cưỡng chế, đồng thời thông báo cho cơ quan có thẩm quyền ra quyết định cưỡng chế biết”.
Bên cạnh đó, để bảo đảm tính khả thi khi áp dụng biện pháp cưỡng chế này, cần cân nhắc quy định việc khấu trừ một phần tiền lương sẽ được thực hiện theo kỳ trả “tiền lương tháng” để thuận lợi trong việc phối hợp của cơ quan, đơn vị, tổ chức, người sử dụng lao động đang quản lý tiền lương hoặc thu nhập của cá nhân bị cưỡng chế trong việc thực hiện khấu trừ. Trong trường hợp người sử dụng lao động trả lương theo hình thức “tiền lương tuần”, “tiền lương ngày”, “tiền lương giờ” thì người có thẩm quyền cưỡng chế có thể thống nhất với người sử dụng lao động tổng hợp thành “tiền lương tháng” để tiến hành khấu trừ.
Vũ Thị Thu Hằng
—————————
Tài liệu tham khảo:
1. Nghị định số 166/2013/NĐ-CP ngày 12/11/2013 của Chính phủ quy định về cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính.
2. Thái Thị Tuyết Dung, Nguyễn Nhật Khanh, Bảo đảm thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính - Một số bất cập và hướng hoàn thiện, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 4/2017.
3. Nguyễn Cảnh Hợp (chủ biên), 2017, Bình luận khoa học Luật xử lý vi phạm hành chính năm 2012 (Tái bản lần thứ nhất), Nxb. Hồng Đức.
4. Nguyễn Nhật Khanh, 2022, Các biện pháp cưỡng chế thi hành quyết định phạt tiền trong xử phạt vi phạm hành chính - Thực trạng và giải pháp, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật.
5. Thảo Lê, Hơn 17.300 doanh nghiệp nợ 3.055 tỉ đồng bảo hiểm xã hội tại TP.HCM, https://tuoitre.vn/hon-17-300-doanh-nghiep-no-3-055-ti-dong-bhxh-tai-tp-hcm-20241210195328805.htm, truy cập ngày 15/3/2025.
[1] Điều 73 Luật xử lý VPHC năm 2012.
[2] Khoản 2 Điều 86 Luật xử lý VPHC năm 2012.
[3] Nguyễn Cảnh Hợp (chủ biên) 2017, Bình luận khoa học Luật xử lý VPHC năm 2012 (Tái bản lần thứ nhất), Nxb. Hồng Đức, tr.584.
[4] Điều 11 Nghị định số 166/2013.
[5] Nguyễn Nhật Khanh, 2022, Các biện pháp cưỡng chế thi hành quyết định phạt tiền trong xử phạt vi phạm hành chính - Thực trạng và giải pháp, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, tr.182.