Kinh nghiệm quốc tế về vai trò của tố tụng công ích trong kiểm soát và xử lý vi phạm đối với hoạt động từ thiện, thiện nguyện
Ngày đăng : 21:25, 10/04/2026
Hoạt động từ thiện và thiện nguyện tại Việt Nam hiện nay có đóng góp tích cực trong hỗ trợ các nhóm yếu thế. Tuy nhiên, thực tiễn phát sinh nhiều vấn đề về minh bạch tài chính, trách nhiệm pháp lý và giám sát xã hội, trong khi hệ thống pháp luật hiện hành chưa có cơ chế hiệu quả để kiểm soát, xử lý các hành vi vi phạm lợi ích công. Bài viết làm rõ vai trò của tố tụng công ích và tìm hiểu kinh nghiệm một số quốc gia, từ đó đề xuất hướng hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực tư pháp và thiết lập khung pháp lý bảo vệ lợi ích công cộng.
1. Vai trò của tố tụng công ích trong kiểm soát và xử lý vi phạm đối với các hoạt động từ thiện, thiện nguyện
Tố tụng công ích là thiết chế pháp lý đặc thù cho phép một cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân được pháp luật công nhận có quyền đại diện cộng đồng khởi kiện nhằm bảo vệ lợi ích công cộng, ngay cả khi không có bên bị hại cụ thể. Trong lĩnh vực từ thiện, thiện nguyện, vai trò của tố tụng công ích ngày càng cần thiết trong việc kiểm soát, phòng ngừa và xử lý các hành vi vi phạm, cụ thể:
(1) Tố tụng công ích là cơ chế phòng ngừa rủi ro đạo đức và hành vi sai trái. Việc biết hành vi vi phạm có thể bị giám sát và đưa ra Tòa án bởi tổ chức xã hội hoặc cơ quan công quyền có thể tạo hiệu ứng răn đe mạnh mẽ đối với những cá nhân, tổ chức có ý định trục lợi từ thiện.
(2) Tố tụng công ích giúp lấp khoảng trống pháp lý trong các trường hợp không có “bên bị hại” cụ thể. Các vụ việc liên quan đến tài sản công, tài sản cộng đồng thường khó xác định rõ chủ thể bị thiệt hại, dẫn đến khó khăn khi khởi kiện theo cơ chế tố tụng truyền thống. Cơ chế công ích sẽ cho phép đại diện lợi ích công thực hiện việc đó thay mặt xã hội.
(3) Tố tụng công ích là công cụ pháp lý để truy tố và buộc chịu trách nhiệm trước pháp luật đối với các hành vi lợi dụng thiện nguyện để rửa tiền, trốn thuế hoặc tài trợ cho hoạt động trái pháp luật. Đối với một số quốc gia, cơ chế này có thể được thực hiện bởi các cơ quan có thẩm quyền như Viện kiểm sát/Viện công tố hoặc tổ chức chính trị - xã hội.
2. Thực tiễn hoạt động từ thiện, thiện nguyện và một số vấn đề pháp lý đặt ra
Hoạt động từ thiện và thiện nguyện tại Việt Nam đã phát triển mạnh mẽ, thể hiện tinh thần tương thân tương ái, góp phần giải quyết các vấn đề xã hội, thúc đẩy phát triển bền vững đất nước. Tuy nhiên, bên cạnh những đóng góp tích cực, đã xuất hiện hành vi lợi dụng hoạt động này để trục lợi cá nhân, gây ảnh hưởng xấu đến xã hội như: (1) Mạo danh tổ chức, cá nhân để kêu gọi quyên góp và chiếm đoạt tài sản: Nhiều đối tượng đã giả danh các tổ chức từ thiện hoặc cá nhân có uy tín để kêu gọi quyên góp, sau đó chiếm đoạt số tiền này; (2) Lợi dụng thiên tai, dịch bệnh để lừa đảo: Trong bối cảnh thiên tai, dịch bệnh diễn biến phức tạp, một số cá nhân đã lợi dụng lòng tin của cộng đồng để kêu gọi quyên góp và chiếm đoạt tài sản; (3) Sử dụng quỹ từ thiện làm bình phong cho hoạt động rửa tiền, trốn thuế, tài trợ cho hoạt động chống phá nhà nước, khủng bố. Tài trợ cho khủng bố dưới danh nghĩa hoạt động từ thiện, tài trợ khủng bố bằng cách kêu gọi sự đóng góp của công chúng[1]. Điều này cho thấy các khoản đóng góp từ thiện đã bị sử dụng như một công cụ để hợp pháp hóa dòng tiền có nguồn gốc phi pháp, che giấu hành vi phạm tội thông qua vỏ bọc nhân đạo; (4) Thiếu minh bạch trong quản lý và sử dụng quỹ từ thiện: Nhiều tổ chức, cá nhân kêu gọi quyên góp nhưng không công khai, minh bạch trong việc quản lý và sử dụng số tiền nhận được. Điều này dẫn đến nghi ngờ, mất lòng tin từ cộng đồng và gây khó khăn cho việc kiểm soát, giám sát của cơ quan chức năng.
Những hạn chế, tiêu cực trong hoạt động từ thiện, thiện nguyện nêu trên đã đặt ra nhiều vấn đề pháp lý cần được quan tâm và giải quyết cụ thể trong thời gian tới, như:
Khung pháp lý chưa được hoàn thiện: Hiện nay, Việt Nam chưa có luật chuyên biệt điều chỉnh hoạt động từ thiện, thiện nguyện. Các quy định liên quan còn phân tán, thiếu đồng bộ, dẫn đến khó khăn trong hoạt động quản lý và xử lý vi phạm.
Việc xử lý các đối tượng lợi dụng hoạt động từ thiện để lừa đảo, chiếm đoạt tài sản gặp nhiều khó khăn, nhất là khi không xác định được cụ thể bên bị hại. Điều này đòi hỏi cần có cơ chế pháp lý rõ ràng để xử lý hiệu quả.
Vì vậy, cần thiết lập cơ chế giám sát chặt chẽ đối với việc thành lập và hoạt động của các quỹ từ thiện, quỹ xã hội nhằm phòng ngừa, ngăn chặn việc lợi dụng để rửa tiền, trốn thuế hoặc tài trợ cho các hoạt động phi pháp; cần minh bạch hóa thông tin và trách nhiệm giải trình, trong đó yêu cầu các tổ chức, cá nhân kêu gọi quyên góp phải công khai thông tin và chịu trách nhiệm pháp lý về số tiền nhận được, cách thức phân phối và sử dụng. Điều này giúp tăng cường tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và củng cố lòng tin của xã hội.
3. Kinh nghiệm quốc tế và những vấn đề gợi mở cho Việt Nam
Tố tụng công ích (Public Interest Litigation - PIL) đã được triển khai hiệu quả tại nhiều quốc gia như Hoa Kỳ, Trung Quốc, Indonesia, Ấn Độ và rút ra nhiều bài học thực tiễn trong việc xử lý hành vi vi phạm lợi ích công trong các lĩnh vực như môi trường, nhân quyền và đặc biệt là hoạt động từ thiện, thiện nguyện.
Tại Hoa Kỳ, PIL đã được phát triển mạnh mẽ từ thế kỷ XX, trở thành công cụ pháp lý chủ yếu để bảo vệ các nhóm yếu thế, đảm bảo công bằng xã hội và thúc đẩy trách nhiệm của các tổ chức công tư. Các tổ chức phi lợi nhuận như American Civil Liberties Union (ACLU), Legal Aid Society, Public Counsel, Earthjustice... đã thực hiện hàng loạt vụ kiện nhằm bảo vệ quyền công dân, chống phân biệt đối xử và bảo vệ môi trường. Gần đây, ACLU triển khai chương trình Systemic Equality Initiative để đấu tranh chống lại bất công có hệ thống đối với cộng đồng da màu, thúc đẩy công lý về tài chính, giáo dục và bầu cử [2]. Ở lĩnh vực từ thiện là vụ kiện của Catholic Charities Bureau tại bang Wisconsin, yêu cầu được miễn trừ đóng thuế thất nghiệp dựa trên quyền tự do tôn giáo và đang được Tòa án tối cao xem xét xét xử [3]. Trong khi đó, Public Interest Legal Foundation tập trung vào việc bảo vệ quyền bầu cử hợp pháp, thúc đẩy minh bạch dữ liệu cử tri và khởi kiện các hành vi vi phạm tiêu chuẩn pháp lý liên quan đến công bằng xã hội [4]. Những vụ việc và sáng kiến nêu trên cho thấy PIL tại Mỹ không chỉ là phương tiện pháp lý mà còn là nền tảng thực tiễn để thúc đẩy công lý, trách nhiệm và quyền con người trong các lĩnh vực từ thiện, nhân đạo và cộng đồng.
Tại Trung Quốc, PIL được triển khai mạnh mẽ từ năm 2015 khi Viện kiểm sát nhân dân được trao quyền khởi kiện nhằm bảo vệ lợi ích công, đặc biệt trong lĩnh vực môi trường và xã hội. Một trong những tổ chức đi đầu là Quỹ bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển xanh Trung Quốc (CBCGDF), đã thực hiện nhiều vụ kiện chống lại các doanh nghiệp vi phạm môi trường, tiêu biểu là vụ kiện liên quan đến sự cố tràn dầu tại Vịnh Bột Hải năm 2011 nhằm yêu cầu khắc phục thiệt hại cho cộng đồng ven biển [5]. Bên cạnh đó, các tổ chức từ thiện lớn như Quỹ giảm nghèo Trung Quốc (CFPA) không chỉ cung cấp hỗ trợ nhân đạo trong nước mà còn mở rộng hoạt động viện trợ quốc tế như cứu trợ thiên tai, hỗ trợ bữa ăn cho trẻ em và đào tạo nghề cho phụ nữ tại nhiều nước đang phát triển [6]. Thực tiễn này cho thấy, tại Trung Quốc, PIL không chỉ giới hạn trong lĩnh vực môi trường mà còn đóng vai trò nền tảng trong thúc đẩy công lý xã hội và bảo vệ quyền lợi của các nhóm dễ bị tổn thương thông qua các hoạt động từ thiện, nhân đạo.
Tại Indonesia, PIL ngày càng trở thành công cụ hiệu quả để các tổ chức xã hội thúc đẩy công bằng và bảo vệ quyền lợi của cộng đồng, đặc biệt trong các lĩnh vực từ thiện, nhân đạo và an sinh. Theo nghiên cứu của Nardi (2018), hệ thống pháp luật Indonesia đã có nhiều điều chỉnh tích cực như miễn lệ phí nộp đơn, mở rộng tư cách khởi kiện cho các tổ chức xã hội nhằm tạo điều kiện cho các vụ kiện vì lợi ích công cộng được tiếp cận Tòa án [7]. Điển hình là vụ liên minh các tổ chức phi chính phủ (NGO), trong đó có Greenpeace Indonesia và Sawit Watch, khởi kiện chính phủ vì không kiểm soát hiệu quả giá và nguồn cung dầu ăn, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống người dân nghèo [8]. Ngoài ra, tại Bắc Sumatra, các tổ chức phi chính phủ cũng thành lập mạng lưới chuyên gia pháp lý và luật sư cộng đồng để đấu tranh với các hành vi vi phạm pháp luật môi trường, bảo vệ người dân bị ảnh hưởng bởi các hoạt động phi pháp liên quan đến đất đai và rừng [9]. Những thực tiễn này cho thấy PIL không chỉ giới hạn trong các vấn đề môi trường, mà còn trực tiếp liên quan đến quyền con người, lương thực, y tế và các hình thức thiện nguyện, phản ánh xu hướng tư pháp công ích đang lan tỏa mạnh mẽ trong khu vực Đông Nam Á.
Tại Ấn Độ, PIL được thúc đẩy mạnh mẽ như một công cụ pháp lý quan trọng để bảo vệ quyền lợi của cộng đồng, đặc biệt là các nhóm người yếu thế, đồng thời giám sát các hoạt động có yếu tố công ích như hoạt động từ thiện, nhân đạo, y tế cộng đồng. Hệ thống tố tụng công ích tại Ấn Độ cho phép cả cá nhân và NGO khởi kiện vì lợi ích xã hội, mở rộng tư cách khởi kiện và thực thi quyền tiếp cận công lý cho người dân. Nhiều nghiên cứu đã làm rõ vai trò này, như Zachary Holladay (2023) khẳng định PIL là mô hình tiêu biểu cho các quốc gia đang phát triển trong thúc đẩy dân chủ và công bằng xã hội [10]; hay Varun Gauri (World Bank) đánh giá PIL là công cụ kiểm soát hành chính hiệu quả khi pháp luật chưa hoàn thiện [11]. Ví dụ điển hình như Swasthya Adhikar Manch v. Union of India (2013), trong đó NGO kiện chính phủ về sự thiếu minh bạch trong thử nghiệm lâm sàng trên người nghèo – đã dẫn tới cải cách sâu rộng trong giám sát y tế cộng đồng [12]. Điều này cho thấy PIL không chỉ là cơ chế pháp lý thuần túy mà còn là biểu hiện sinh động của công lý nhân đạo và trách nhiệm cộng đồng, đặc biệt trong bối cảnh hoạt động từ thiện, thiện nguyện cần được kiểm soát bởi pháp quyền và dân chủ. Mặt khác, Tòa án tối cao đã phán quyết mở rộng quyền khởi kiện vì cộng đồng, yêu cầu lập pháp cải thiện hệ thống luật nhằm bảo vệ nhóm yếu thế [13].
Từ thực tiễn triển khai tố tụng công ích tại nhiều quốc gia như Ấn Độ, Hoa Kỳ, Trung Quốc và Indonesia, có thể rút ra những giá trị pháp lý quan trọng giúp Việt Nam tham khảo trong quá trình xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật nhằm bảo vệ lợi ích công cộng, đặc biệt trong lĩnh vực từ thiện, thiện nguyện và nhân đạo.
Trên cơ sở đó, Việt Nam có thể nghiên cứu, tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế để từng bước hoàn thiện cơ chế pháp luật về tố tụng công ích theo hướng: (i) Xây dựng khung pháp lý cho phép Viện kiểm sát đại diện lợi ích công được quyền khởi kiện các vụ việc vi phạm mang tính cộng đồng; (ii) Đơn giản hóa thủ tục tố tụng, tạo điều kiện tiếp cận công lý rộng mở hơn cho người dân; (iii) Gắn tố tụng công ích với trách nhiệm công khai tài chính, minh bạch dòng tiền, nhất là trong các hoạt động thiện nguyện; và (iv) Tăng cường vai trò của các thiết chế giám sát như Mặt trận Tổ quốc, cơ quan báo chí, luật sư công ích, thanh tra nhân dân... trong phát hiện, khởi kiện và giám sát thực thi pháp luật.
Việc thiết lập và phát huy cơ chế tố tụng công ích không chỉ phù hợp với xu thế cải cách tư pháp hiện đại, mà còn là một biểu hiện sinh động của nguyên tắc dân chủ, công bằng và thượng tôn pháp luật - nền tảng cốt lõi của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Nếu được hoàn thiện đầy đủ và áp dụng đúng đắn, tố tụng công ích sẽ trở thành một thiết chế pháp lý hữu hiệu trong bảo vệ lợi ích công, xây dựng lòng tin xã hội và củng cố nền tư pháp vì Nhân dân.
4. Một số đề xuất, kiến nghị
Từ những phân tích nêu trên, để bảo vệ lợi ích công trong hoạt động từ thiện, thiện nguyện, đồng thời nâng cao hiệu quả của tố tụng công ích trong kiểm soát, phòng ngừa và xử lý vi phạm, tác giả đưa ra một số đề xuất, kiến nghị cụ thể như sau:
Cần ban hành Luật về hoạt động thiện nguyện và từ thiện: Xây dựng một đạo luật riêng về từ thiện, thiện nguyện, quy định đầy đủ về điều kiện thành lập quỹ/hội thiện nguyện; nguyên tắc minh bạch tài chính; trách nhiệm giải trình của tổ chức; nghĩa vụ công khai thông tin và đối tượng hưởng lợi; cơ chế kiểm toán xã hội; các hành vi bị cấm và chế tài xử lý. Đây là nền tảng pháp lý quan trọng để xác định rõ hành vi vi phạm và cơ sở khởi kiện vì lợi ích công.
Nghiên cứu xây dựng Luật hoặc Chương riêng về tố tụng công ích trong Bộ luật Tố tụng dân sự, trong đó xác định rõ: Chủ thể có quyền khởi kiện bảo vệ lợi ích công cộng là cơ quan Viện kiểm sát nhân dân; thủ tục đơn giản hóa; không phải nộp án phí; trình tự xét xử rút gọn nhằm thúc đẩy quyền tiếp cận công lý cho cộng đồng.
Tiếp tục nghiên cứu ban hành văn bản pháp luật về khởi kiện vụ án dân sự để đảm bảo về quyền và lợi ích hợp pháp của người khác, lợi ích công cộng, lợi ích nhà nước, đặc biệt tăng cường vai trò tố tụng chủ động của Viện kiểm sát nhân dân như chủ động áp dụng quyền khởi kiện, tham gia tố tụng hoặc kiểm sát chặt chẽ trong các vụ việc có yếu tố lợi ích công, đặc biệt trong các lĩnh vực từ thiện, môi trường, tiêu dùng. Cơ chế “tố tụng công ích mang tính chủ động” sẽ giúp lấp khoảng trống pháp lý trong các vụ án không có nguyên đơn cụ thể nhưng ảnh hưởng lớn đến xã hội.
Thành lập Quỹ công ích tư pháp và đào tạo luật sư công ích: Quỹ công ích tư pháp do nhà nước bảo trợ nhằm hỗ trợ chi phí tố tụng trong các vụ kiện vì cộng đồng. Đồng thời, cần thiết lập mạng lưới luật sư công ích, được đào tạo chuyên sâu về các vụ việc vì lợi ích công để bảo vệ quyền và công lý xã hội một cách hiệu quả.
Minh bạch hóa dữ liệu và tăng cường giám sát xã hội: Thiết lập cơ sở dữ liệu quốc gia về tổ chức thiện nguyện, báo cáo tài chính, dòng tiền, đối tượng hưởng lợi và kết quả giám sát. Tạo cơ chế cho Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, báo chí, các tổ chức xã hội và Nhân dân giám sát độc lập. Cơ chế giám sát xã hội và tố tụng công ích cần được lồng ghép để củng cố nền tảng đạo lý và kỷ cương pháp luật.
Đưa nội dung tố tụng công ích và pháp luật thiện nguyện vào chương trình đào tạo luật và công tác xã hội: Bổ sung nội dung về tố tụng công ích, pháp lý cộng đồng, đạo đức nghề nghiệp và quy tắc minh bạch tài chính vào chương trình đào tạo cử nhân luật, công tác xã hội, báo chí. Qua đó xây dựng đội ngũ chuyên gia có năng lực tham gia, giám sát và bảo vệ lợi ích công một cách chủ động.
Tố tụng công ích không chỉ là phương tiện bảo vệ pháp luật, mà còn là biểu hiện của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam - nơi pháp luật đóng vai trò trung tâm trong bảo vệ lợi ích cộng đồng, công lý xã hội. Việc thiết lập cơ chế tố tụng công ích trong lĩnh vực từ thiện, thiện nguyện là bước đi cần thiết, có căn cứ lý luận, thực tiễn và phù hợp với xu hướng chung của quốc tế và định hướng phát triển hệ thống pháp luật Việt Nam trong giai đoạn mới.
Nguyễn Trung Thành
—————————
Tài liệu tham khảo:
[1] Lao Động (2023), Đại biểu Quốc hội chỉ ra 7 thủ đoạn rửa tiền cần ngăn chặn, https://laodong.vn.
[2] American Civil Liberties Union (2023), Systemic Equality Initiative, ACLU.org, https://www.aclu.org/issues/systemic-equality.
[3] Millhiser, Ian (2024), Supreme Court appears likely to hand Catholic Charities a win in Wisconsin case, Vox, https://www.vox.com/scotus/406464/supreme-court-catholic-charities-wisconsin-religion.
[4] Public Interest Legal Foundation (2023), Case List, Truy cập tại: https://publicinterestlegal.org/cases.
[5] Cambridge University Press (2015), Environmental Public Interest Litigation in China: A Critical Examination, https://www.cambridge.org/core/journals/transnational-environmental-law/article/environmental-public-interest-litigation-in-china-a-critical-examination/32B095503967FD688EBB67FC36F0D561.
[6] Supreme People’s Court Monitor (2020), Environmental Public Interest Litigation in China, https://supremepeoplescourtmonitor.com/tag/environmental-public-interest-litigation.
[7] China Development Brief (2022), China Foundation for Poverty Alleviation (CFPA), https://chinadevelopmentbrief.org/ngos/china-foundation-for-poverty-alleviation-cfpa.
[8] Nardi, Dominic (2018), Public Interest Litigation and the Indonesian Constitutional Court: Empowering Civil Society to Safeguard Democracy, University of Melbourne Policy Paper, https://law.unimelb.edu.au/__data/assets/file/0010/2777671/Policy-Paper_Nardi-20180503.pdf.
[9] Greenpeace Southeast Asia (2022), Civil society sues Indonesian govt over failure to stabilise cooking oil price, supply, https://www.greenpeace.org/southeastasia/press/45432/civil-society-sues-indonesian-govt-over-failure-to-stabilise-cooking-oil-price-supply.
[10] Mongabay (2017), Indonesian NGOs lawyer up against environmental crimes, https://news.mongabay.com/2017/11/indonesian-ngos-lawyer-up-against-environmental-crimes.
[11] Holladay, Zachary (2023), Public Interest Litigation in India as a Paradigm for Developing Nations, Indiana Journal of Global Legal Studies, https://www.repository.law.indiana.edu/cgi/viewcontent.cgi?
[12] Gauri, Varun (2009), Public Interest Litigation in India: Overreaching or Underachieving? World Bank Policy Research Working Paper No. 5109, https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/675001468042007347/public-interest-litigation-in-india-overreaching-or-underachieving.
[13] Delhi High Court (2009), Naz Foundation v. Government of NCT of Delhi, WP(C) No. 7455/2001, https://en.wikipedia.org/wiki/Naz_Foundation_v._Govt._of_NCT_of_Delhi.
[14] Knowledgesteez (2020), Landmark Cases on Public Interest Litigation in In-dia,https://knowledgesteez.wordpress.com/2020/03/24/5-landmark-cases-of-public-interest-litigation.