VKSND tỉnh Đắk Lắk triển khai thí điểm khởi kiện dân sự và bảo vệ các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công

1. Thực tiễn triển khai Nghị quyết số 205/2025/QH15 tại Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Đắk Lắk

Quá trình triển khai thực hiện: Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) tỉnh Đắk Lắk là một trong 06 tỉnh, thành phố được lựa chọn thí điểm thực hiện Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội về thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công (Nghị quyết số 205/2025). Sau khi có Kết luận số 120-KL/TW ngày 22/01/2025 của Bộ Chính trị về Đề án “Nghiên cứu, hoàn thiện quy định của pháp luật về khởi kiện vụ án dân sự trong trường hợp chủ thể các quyền dân sự là nhóm dễ bị tổn thương hoặc trường hợp liên quan đến lợi ích công nhưng không có người đứng ra khởi kiện”, Nghị quyết 205/2025/QH15 và các văn bản chỉ đạo, hướng dẫn của VKSND tối cao, VKSND tỉnh Đắk Lắk đã xác định việc triển khai nhiệm vụ khởi kiện vụ án công ích là nhiệm vụ trọng tâm, đột phá. Đơn vị xây dựng Kế hoạch số 548/KH-VKS-P9 ngày 09/7/2025 về việc thực hiện công tác chuẩn bị thí điểm khởi kiện vụ án dân sự công ích 06 tháng cuối năm 2025 để tổ chức thực hiện, giao chỉ tiêu cụ thể cho phòng nghiệp vụ và VKSND khu vực; qua đó triển khai thực hiện đồng bộ, quyết liệt, nhằm đảm bảo hiệu quả cao nhất trong việc bảo vệ quyền lợi của người dân và lợi ích công cộng.

VKSND tỉnh Đắk Lắk quán triệt Chỉ thị của Ban Thường vụ Tỉnh ủy về việc khởi kiện vụ án dân sự công ích trên địa bàn tỉnh.

VKSND tỉnh đã tham mưu Tỉnh uỷ lãnh đạo, chỉ đạo các ban, ngành liên quan tăng cường phối hợp với VKSND trong việc thực hiện nhiệm vụ nêu trên, đặc biệt là VKSND tỉnh đã tham mưu Thường trực Tỉnh ủy ban hành văn bản giao Ban Nội chính Tỉnh ủy tham mưu Thường trực Tỉnh ủy cho ý kiến các vụ việc mà VKSND tỉnh chọn chuẩn bị cho việc khởi kiện bảo vệ lợi ích công. Các VKSND khu vực tăng cường công tác tuyên truyền, thông qua nhiều hình thức như: Phối hợp với cấp uỷ, chính quyền các xã, phường tổ chức các hội nghị tuyên truyền trực tiếp hoặc tuyên truyền thông qua bản tin, tờ rơi, trang tin điện tử của đơn vị, nền tảng mạng xã hội. Đồng thời, để đảm bảo cho các đơn vị đủ nguồn lực triển khai nhiệm vụ mới nêu trên, VKSND tỉnh đã tăng cường Kiểm sát viên chuyên sâu, có kinh nghiệm về lĩnh vực hình sự, dân sự và phân bổ trang thiết bị chuyên dụng để thực hiện tốt nhiệm vụ nêu trên.

 Kết quả bước đầu đạt được: Với tinh thần hành động quyết liệt, hiệu quả, thực chất, tính đến thời điểm hiện tại VKSND hai cấp tỉnh Đắk Lắk đã xác định và phối hợp cùng với Ban Nội chính Tỉnh ủy chọn 58 vụ việc (gồm 03 vụ xâm hại di tích lịch sử, 13 vụ bảo vệ nhóm dễ bị tổn thương, 14 vụ ô nhiễm môi trường, 11 vụ liên quan đến hành vi phá rừng, 17 vụ thuộc lĩnh vực tài sản công) có dấu hiệu vi phạm để tiến hành các hoạt động xác minh, thu thập tài liệu chứng cứ, đảm bảo vừa đáp ứng theo yêu cầu của ngành, vừa đáp ứng yêu cầu phục vụ nhiệm vụ chính trị tại địa phương. Qua đó, Phòng kiểm sát giải quyết các vụ, việc dân sự, hôn nhân và gia đình (Phòng 9) VKSND tỉnh đã ban hành 01 kiến nghị đối với UBND phường Tự An (nay là phường Buôn Ma Thuột) tỉnh Đắk Lắk về việc thay đổi người giám hộ cho người bị mất năng lực hành vi dân sự; đồng thời đã hoàn thiện dự thảo 04 kiến nghị khác để ban hành vào đầu tháng 12/2025, nhằm chuẩn bị triển khai ngay việc khởi kiện khi Nghị quyết số 205/2025 có hiệu lực từ ngày 01/01/2026 (nếu vụ việc đáp ứng đầy đủ yếu tố công ích). Đối với 01 vụ việc để bảo vệ kịp thời quyền nhân thân cho công dân, VKSND cấp khu vực đã ban hành 01 thông báo yêu cầu đơn vị liên quan thực hiện. Điển hình như qua công tác kiểm sát việc tiếp nhận tin báo về tội phạm vụ Cố ý gây thương tích xảy ra tại Buôn Yóh, xã Dliê Ya, tỉnh Đắk Lắk, phát hiện 04 trường hợp gồm cháu H (sinh năm 2011), cháu Y (sinh năm 2009), chị L (sinh năm 2005) và anh D (sinh năm 1999), đều là người dân tộc Êđê, sinh sống tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, chưa được cấp giấy khai sinh và căn cước công dân, dẫn đến không thể thực hiện các quyền cơ bản như học tập, khám chữa bệnh, đăng ký hộ khẩu, thụ hưởng các chính sách an sinh xã hội… đặc biệt là quyền được pháp luật bảo vệ về nhân thân. Viện kiểm sát nhân dân khu vực 10 - Đắk Lắk đã tiến hành xác minh nguyên nhân các trường hợp nêu trên không được cấp giấy khai sinh và căn cước công dân là do cả gia đình bà H đều không biết chữ, không sử dụng được tiếng phổ thông nên không đăng ký khai sinh và làm căn cước công dân. Từ đó, VKSND khu vực 10 đã ban hành thông báo yêu cầu những đơn vị có liên quan giải quyết hỗ trợ pháp lý, các thủ tục cần thiết để 04 công dân được đăng ký các giấy tờ nhân thân theo quy định. Kết quả, 04 công dân được cấp giấy khai sinh, căn cước công dân, mã định danh cá nhân mức 2; bảo đảm đồng bộ dữ liệu dân cư, phục vụ cho việc tiếp cận dịch vụ công và thụ hưởng quyền lợi hợp pháp, hai cháu nhỏ đã được đi học và 01 người con được đăng ký kết hôn. Bên cạnh những kết quả đã đạt nêu trên, thì bước đầu triển khai thực hiện Nghị quyết số 205/2025 ở VKSND hai cấp tỉnh Đắk Lắk cũng còn tồn tại, hạn chế như kỹ năng của cán bộ, Kiểm sát viên thực hiện nhiệm vụ chuẩn bị lựa chọn vụ việc bảo vệ lợi ích công còn hạn chế.

Bên cạnh đó, việc triển khai thực hiện VKSND khởi kiện vụ án dân sự bảo vệ nhóm dễ bị tổn thương và bảo vệ lợi ích công có thể sẽ gặp phải một số khó khăn khi ảnh hưởng trách nhiệm của một số cá nhân, cơ quan, tổ chức, nhất là trong việc quản lý đầu tư công, tài sản công…

Một số trường hợp xâm phạm lợi ích công có thể dẫn đến tình trạng đối phó khi cán bộ Viện kiểm sát đến xác minh hoặc thẩm định tại chỗ; việc giám định về môi trường, hệ sinh thái… việc xác minh  đối với người đồng bào dân tộc thiểu số (Ê-đê, J’rai, Xê đăng…) hoặc điều tra thực địa ở vùng sâu, vùng xa gặp khó khăn trong thu thập chứng cứ.

Ngoài ra, trong khi tình hình tội phạm, tranh chấp ngày càng tăng và phức tạp và việc triển khai thực hiện Nghị quyết số 205/2025 là nhiệm vụ mới có ý nghĩa rất quan trọng đối với ngành Kiểm sát nhân dân nhưng lực lượng Kiểm sát viên mỏng, phải kiêm nhiệm nhiều nhiệm vụ nên gặp khó khăn khi bố trí cán bộ chuyên trách về khởi kiện lợi ích công cộng.

2. Một số giải pháp nhằm hoàn thiện quy định của pháp luật, nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện

Việc thí điểm tố tụng công ích sẽ đặt ra nhiều thách thức đối với ngành Kiểm sát nhân dân nói chung và VKSND tỉnh Đắk Lắk nói riêng. Để việc thí điểm đạt hiệu quả thực chất, đòi hỏi phải hoàn thiện sớm và đầy đủ hơn khung pháp lý, cơ chế phối hợp và điều kiện bảo đảm. Cụ thể:

Một là, VKSND tỉnh tham mưu Ban Thường vụ Tỉnh ủy ban hành Chỉ thị về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng trong triển khai thực hiện hiệu quả Nghị quyết số 205/2025; đồng thời chủ động ký kết các quy chế phối hợp với Ủy ban nhân dân tỉnh, các sở, ban, ngành, hội, đoàn thể có liên quan nhằm bảo đảm sự thống nhất, đồng bộ và sức mạnh tổng hợp trong quá trình thực hiện nhiệm vụ thí điểm.

Hai là, kiến nghị VKSND tối cao quan tâm đảm bảo đầy đủ biên chế, kinh phí và trang thiết bị cho các VKSND tỉnh được giao thí điểm; đồng thời, Vụ Kiểm sát án dân sự (Vụ 9) tăng cường chỉ đạo, hướng dẫn nghiệp vụ để kịp thời tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong quá trình triển khai Nghị quyết số 205/2025. Bên cạnh đó, Trường Đại học Kiểm sát cần tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu, trang bị kỹ năng cần thiết, bảo đảm cán bộ Kiểm sát chủ động, tự tin triển khai nhiệm vụ thí điểm hiệu quả.

Ba là, cần tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong quản lý, lưu trữ, chia sẻ tài liệu, chứng cứ; xây dựng cơ sở dữ liệu hỗ trợ công tác xác minh, phát triển cơ chế phối hợp liên vùng, đặc biệt giữa các Viện kiểm sát khu vực, để hỗ trợ lẫn nhau trong việc xác minh, thu thập chứng cứ và thực hiện khởi kiện; khuyến khích ứng dụng trực tuyến (làm việc qua hội nghị truyền hình, tài liệu điện tử) nhằm giảm thời gian, chi phí di chuyển.

Bốn là, về yêu cầu hoàn thiện khung pháp lý: Đề nghị Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao ban hành nghị quyết hướng dẫn thống nhất việc xét xử các vụ án dân sự liên quan đến nhóm dễ bị tổn thương và các vụ việc nhằm bảo vệ lợi ích công cộng; đồng thời quy định rõ cơ chế chuyển giao và thẩm quyền giải quyết đối với những vụ án dân sự công ích được phát hiện từ quá trình giải quyết vụ án, vụ việc tại các tỉnh, thành phố không thuộc diện thí điểm hoặc tại cấp trung ương, theo đó giao Tòa án khu vực của các địa phương thí điểm thụ lý và xét xử để bảo đảm tính đồng bộ và hiệu quả.

Ngoài ra, nghiên cứu xây dựng hệ thống quy định chuyên biệt về thi hành án trong tố tụng công ích, đặc biệt đối với các vụ việc buộc khắc phục ô nhiễm môi trường, tháo dỡ công trình vi phạm, thu hồi và bảo toàn tài sản công… nhằm khắc phục triệt để tình trạng “bản án tuyên nhưng khó tổ chức thi hành”, bảo đảm tính răn đe và tính nghiêm minh của pháp luật.

Phạm Trung Thuận, Viện trưởng VKSND tỉnh Đắk Lắk.