Hội nghị thông tin kết quả khảo sát thực tiễn kiểm sát tố tụng công ích của VKSND Trung Quốc và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam​

Đại biểu tham dự Hội nghị tại điểm cầu VKSND tối cao.

Hội nghị được tổ chức theo sáng kiến và đề xuất của Viện Khoa học kiểm sát. Tham dự tại điểm cầu VKSND tối cao có lãnh đạo, công chức, viên chức và người lao động các đơn vị: Vụ 9, Vụ 10, Vụ 14 và Viện Khoa học kiểm sát. Hội nghị được tổ chức trực tiếp kết hợp trực tuyến, kết nối từ điểm cầu trung tâm đến các điểm cầu trong toàn Ngành.

Các điểm cầu tham dự Hội nghị.

Trình bày kết quả nghiên cứu, khảo sát tại tỉnh Thiểm Tây (Trung Quốc), đồng chí Hoàng Thị Quỳnh Chi, Kiểm sát viên VKSND tối cao, cho biết tố tụng công ích là một cải cách mang tính đột phá của hệ thống tư pháp Trung Quốc, được xây dựng nhằm bảo vệ lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, xã hội và công dân trong các lĩnh vực mà cá nhân hoặc tổ chức riêng lẻ khó có khả năng tự bảo vệ.

Chế định này được VKSND Trung Quốc thí điểm từ năm 2015 và được quy định chính thức trong Luật Tố tụng dân sự và Luật Tố tụng hành chính (sửa đổi) năm 2017. Theo đó, Viện kiểm sát có quyền khởi kiện dân sự hoặc hành chính khi phát hiện hành vi vi phạm gây tổn hại nghiêm trọng đến lợi ích xã hội mà không có tổ chức, cá nhân nào đứng ra khởi kiện. Các lĩnh vực áp dụng chủ yếu gồm: bảo vệ môi trường, an toàn thực phẩm, di sản văn hóa, an toàn lao động và quyền lợi người tiêu dùng.

Đồng chí Hoàng Thị Quỳnh Chi, Kiểm sát viên VKSND tối cao.

Trong thực tiễn, Viện kiểm sát các cấp tại Trung Quốc không chỉ trực tiếp khởi kiện mà còn áp dụng cơ chế kiến nghị kiểm sát, yêu cầu cơ quan, tổ chức có thẩm quyền khắc phục vi phạm trước khi khởi kiện. Cách làm này giúp phòng ngừa, khắc phục vi phạm từ sớm, từ xa, tiết kiệm nguồn lực tố tụng và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

Hoạt động tố tụng công ích được hỗ trợ mạnh mẽ bởi nền tảng dữ liệu số hóa và hệ thống quản lý vụ việc thống nhất toàn quốc, giúp phát hiện, theo dõi, xử lý vi phạm kịp thời, minh bạch. Đến nay, hàng chục nghìn vụ án công ích đã được khởi xướng, góp phần xử lý hiệu quả các hành vi gây ô nhiễm môi trường, vi phạm an toàn thực phẩm, xâm hại di sản văn hóa; qua đó củng cố niềm tin của nhân dân vào công lý và thể hiện rõ phương châm “tư pháp vì dân”.

Đồng chí Phạm Hoàng Diệu Linh, Phó Vụ trưởng Vụ 9 VKSND tối cao.

Đồng chí Phạm Hoàng Diệu Linh, Phó Vụ trưởng Vụ 9 VKSND tối cao, cho biết trong hệ thống tư pháp Trung Quốc, việc xử lý các vụ án công ích được tổ chức theo cơ chế “nhất thể hóa – phân cấp linh hoạt – phối hợp đa phương”, gắn với ứng dụng mạnh mẽ công nghệ thông tin.

Tiêu biểu là Trung tâm chỉ huy kiểm sát môi trường sinh thái tỉnh Thiểm Tây, mô hình “kiểm sát thông minh” ứng dụng dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và mạng lưới cộng đồng để phát hiện, theo dõi và xử lý hàng nghìn manh mối vi phạm môi trường. Các vụ án có phạm vi ảnh hưởng liên vùng được giao cho Viện kiểm sát liên khu vực thụ lý, như mô hình tại Thiểm Tây có thẩm quyền xử lý các vụ án môi trường liên quan dãy Tần Lĩnh và lưu vực sông Hoàng Hà.

Quá trình điều tra, thu thập chứng cứ cũng được hiện đại hóa bằng việc sử dụng blockchain, “dấu thời gian tin cậy”, máy bay không người lái, mô hình 3D, bảo đảm tính chính xác, khách quan. Viện kiểm sát được phép phối hợp với cơ quan hành chính, mời chuyên gia độc lập, hoặc yêu cầu giám định, định giá để nâng cao chất lượng xử lý vụ việc.

Đáng chú ý, cơ chế “Viện kiểm sát +” thể hiện tính mở và xã hội hóa cao, qua đó Viện kiểm sát phối hợp với tòa án, cơ quan hành chính, tổ chức xã hội, cơ quan giám sát và tình nguyện viên để chia sẻ dữ liệu, chuyển giao manh mối, phối hợp điều tra, khắc phục hậu quả. Tại Thiểm Tây, Viện kiểm sát đã ký hơn 280 cơ chế phối hợp, huy động hơn 2.900 tình nguyện viên tham gia giám sát, bảo vệ môi trường.

Đồng chí Đỗ Mạnh Bổng, Kiểm sát viên VKSND tối cao, Vụ trưởng Vụ 9 VKSND tối cao.

Tại Hội nghị, dưới sự điều hành của Phó Viện trưởng VKSND tối cao Nguyễn Đức Thái, đại diện các đơn vị: VKSND TP Hà Nội, VKSND TP Hồ Chí Minh, VKSND TP Cần Thơ, VKSND TP Đà Nẵng, VKSND tỉnh Quảng Ninh, VKSND tỉnh ĐắkLắk đã tập trung liên quan đến các vấn đề như: Quy định của pháp luật về thu thập, đánh giá tài liệu chứng cứ, phân loại các nhóm đối tượng khởi kiện và xác định thiệt hại; quy trình khởi kiện; cơ chế phối hợp; phương tiện, trang thiết bị; công tác tuyên truyền, phố biến pháp luật. Đồng thời Hội nghị cũng được nghe đồng chí Đỗ Mạnh Bổng, Kiểm sát viên VKSND tối cao, Vụ trưởng Vụ 9 VKSND tối cao thông tin tổng hợp những khó khăn, vướng mắc cũng như giải đáp một số những kiến nghị của các đơn vị.

Phát biểu chỉ đạo Hội nghị, Phó Viện trưởng VKSND tối cao Nguyễn Đức Thái đánh giá cao kết quả nghiên cứu, khảo sát và nhấn mạnh: những bài học kinh nghiệm của Trung Quốc là cơ sở tham khảo quan trọng để nghiên cứu, vận dụng phù hợp với chủ trương của Đảng, quy định pháp luật và thực tiễn Việt Nam, nhằm bảo vệ tối đa lợi ích công cộng và lợi ích Nhà nước.

Đồng chí Nguyễn Đức Thái, Phó Viện trưởng VKSND tối cao phát biểu chỉ đạo Hội nghị.

Đồng chí Nguyễn Đức Thái yêu cầu các đơn vị thuộc VKSND tối cao phối hợp xây dựng tài liệu hướng dẫn, tổ chức tập huấn, quán triệt nghiệp vụ cho các đơn vị thí điểm, nhất là về trình tự, thủ tục và kỹ năng khởi kiện vụ án dân sự công ích. Vụ 13 được giao tiếp tục nghiên cứu, dịch thuật, tuyển chọn các tài liệu nghiệp vụ và án lệ của những quốc gia đã triển khai hiệu quả chế định này.

Trường Đại học Kiểm sát được giao khẩn trương xây dựng chương trình đào tạo chuyên sâu về khởi kiện vụ án dân sự bảo vệ lợi ích công, lồng ghép nội dung tố tụng công ích vào chương trình đào tạo dài hạn và các khóa bồi dưỡng nghiệp vụ.

Các cơ quan báo chí, truyền thông trong Ngành cần tăng cường tuyên truyền, phổ biến kinh nghiệm quốc tế, kết quả nghiên cứu và các hoạt động thực tiễn, góp phần nâng cao nhận thức xã hội, tạo nền tảng lý luận và thực tiễn cho việc triển khai thí điểm tại Việt Nam.

Toàn cảnh Hội nghị.

Đối với các VKSND được giao thí điểm, Phó Viện trưởng VKSND tối cao Nguyễn Đức Thái yêu cầu chủ động chuẩn bị về tổ chức bộ máy, nhân sự, cơ sở vật chất, trang thiết bị, xây dựng kế hoạch triển khai chi tiết; đồng thời phối hợp với cấp ủy địa phương ban hành nghị quyết, chỉ thị và cơ chế liên ngành, hoàn thành trong Quý I/2026.

Các đơn vị cần chủ động phát hiện, khởi kiện các vụ việc có dấu hiệu xâm hại lợi ích công cộng, lợi ích Nhà nước; định kỳ tổ chức giao ban liên ngành, trao đổi thông tin, kiến nghị xử lý nghiêm hành vi vi phạm, báo cáo kịp thời những khó khăn, vướng mắc để được hướng dẫn, tháo gỡ.

Trịnh Quyết